Ảo hóa (1) - Hermann Hesse

2024-09-07

Ảo hóa (1)

Hermann Hesse

(Giải Nobel Văn học 1946)

Dịch giả: Ni cô Trí Hải

~ 

 

Phần I

Theo truyền thuyết Ấn giáo, thần Vishnu có lần hoá sinh làm một vị vương tử sống bên bờ sông Hằng. Tên ông là Ravana. Ravana có một người con trai tên Dasa. Mẹ Dasa chết sớm, vương tử cưới một người vợ khác. Sau khi người đàn bà đẹp và tham vọng này sinh được một con trai, bà đâm ra thù ghét Dasa. Bà muốn cho Nala, con mình kế vị, nên âm mưu chia rẽ cha con Dasa, và chờ cơ hội thanh toán cậu bé. Trong triều, có một người Bà-là-môn, tên Vasudeva, viên quan coi về tế tự, biết được âm mưu của bà. Ông thương tình cậu bé, người mà ông thấy có khuynh hướng sùng tín và đức công bằng giống mẹ. Ông trông chừng cho Dasa khỏi bị hại, và chờ dịp đưa cậu ra khỏi tầm tay mẹ ghẻ.

Bấy giờ vua Ravana sở hữu một đàn bò được xem là thiêng liêng. Sữa và bơ của chúng dùng để tế thần. Những đồng cỏ tốt nhất trong xứ dành cho những con bò ấy.

Một ngày kia, người chăn bò đem sữa về kinh, báo cáo rằng trong vùng bò đang ăn cỏ, có những dấu hiệu sắp hạn hán. Do đó, đoàn người chăn dẫn bò lên những dãy núi cao, ở đó nước và cỏ luôn luôn sẵn sàng ngay cả vào những thời khô ráo nhất.

Người Bà-la-môn đã quen biết người chăn bò này từ lâu, anh ta là một người đáng tin cậy. Ông cho anh ta biết dự định của mình. Hôm sau, khi hoàng tử bé Dasa biến mất, thì chỉ có ông và người chăn ấy biết được lý do bí ẩn của sự mất tích. Người chăn bò đem cậu bé theo lên núi rừng. Họ theo kịp đàn bò di chuyển chậm chạp. Dasa sung sướng được gia nhập đoàn mục tử. Cậu phụ giúp thả bò, vắt sữa, chơi với những con bê, và lang thang khắp những đồng cỏ trên núi, uống sữa tươi ngọt ngào. Những bàn chân trần của cậu lấm đầy phân bò. Cậu thích đời sống mục tử này, dần quen với rừng núi và những cây trái, hoa cỏ của nó. Cậu nhổ những củ sen ngọt trong ao đầm, và vào những ngày lễ hội, cậu đeo một tràng hoa rừng đỏ chói. Cậu trở nên quen thuộc với đường đi lối về của thú rừng. Tập tránh cọp, chơi với những con sóc và nhím. Mùa mưa cậu ở trong căn nhà lá, mà ở đó bọn chăn bò chơi cờ, hát hoặc đan giỏ hay chiếu cói. Dasa không hẳn quên hết đời sống vương giả của mình trước đấy, nhưng chẳng mấy chốc những thứ này đối với cậu dường như một giấc chiêm bao.

Một ngày kia, khi đàn bò đi đến một vùng khác, Dasa vào rừng để tìm mật. Từ ngày biết núi rừng, cậu đã bắt đầu thích; nhưng đặc biệt khu rừng này, cậu thấy nó đẹp lạ. Những tia nắng lượn khúc qua những cành lá trông như những con rắn vàng. Những tiếng của rừng, tiếng chim hót, tiếng xào xạc của những ngọn cây, tiếng của những con khỉ quyện vào nhau thành một mạng lưới âm thanh êm dịu trong sáng, giống như ánh sáng giữa những cành cây. Những mùi hương cũng vậy, hoà vào nhau rồi lại phân tán: hương của hoa rừng, của những loại cây, lá, nước, rêu, thú vật, trái cây và của đất, vừa cay nồng vừa dịu ngọt, vừa hoang dã vừa thân thiết, vừa kích thích vừa thoa dịu, vừa buồn vừa vui.

Dasa quên mất việc tìm mật. Trong khi lắng nghe tiếng hót của những con chim nhỏ màu sáng như ngọc, cậu chú ý đến một đường mòn giữa những cây phong chót vót, trông như một cụm rừng nhỏ ở trong khu rừng lớn. Đấy là một lối đi rất nhỏ hẹp, cậu im lặng rón rén bước theo dấu đường mòn, và đến một cây bàng có nhiều nhánh lớn. Dưới gốc cây, có một cái chòi nhỏ, một túp lều đan bằng lá dương xỉ. Cạnh túp lều, một người đàn ông đang ngồi bất động, lưng thẳng tuột, hai bàn tay đặt trên đôi chân bắt chéo. Dưới mái tóc bạc trắng và vầng trán rộng, đôi mắt bất động của ông tập trung trên mặt đất. Đôi mắt ấy đang mở, nhưng như nhìn vào bên trong. Dasa nhận ra rằng đấy là một người thánh thiện, một người tu phái Yoga. Trước đấy cậu đã thấy những người như vậy, đó là những người được ân sủng của thần linh, đáng được tôn trọng, cúng dường. Nhưng người cậu đang thấy đây, ngồi trước túp lều được lợp rất đẹp và ở nơi kín đáo này, hoàn toàn bất động như thế, đăm chiêu trong thiền định - người này càng lôi cuốn cậu bé hơn bất cứ người nào cậu đã gặp. Ông ta dường như bay lượn trên mặt đất, trong khi đang ngồi đấy, và dường như cái nhìn xa xăm của ông, thấy và biết mọi chuyện. Một hào quang của sự thánh thiện vây phủ ông, một phép mầu của sự tôn nghiêm lan toả làm cho cậu không dám phá tan bằng một lời chào hay một tiếng kêu. Vẻ uy nghiêm của người ông, ánh sáng nội tâm rạng ngời trên gương mặt ông, mãnh lực tâm linh toát từ nơi ông khiến Dasa có cảm tưởng đây là một con người mà, chỉ cần móng một niệm nghĩ, không cần phải ngước mắt lên, cũng có thể sinh và sát được cái gì ông muốn. Người ẩn sĩ ngồi bất động hơn cả cây cối mà những cành lá còn lay động trong hơi thở của gió. Người này ngồi bất động như một pho tượng đá, và từ khi thấy người ấy, cậu bé cũng đứng bất động, say mê, như bị bùa lực lôi cuốn. Cậu đứng nhìn chòng chọc vào vị thầy. Cậu thấy một đốm sáng mặt trời trên vai ông ta, một đốm sáng trên một bàn tay buông thõng của ông, cậu trông thấy những điểm sáng di động ẩn rồi hiện, nhưng những thứ này không làm vị ấy cử động, cũng như tiếng chim hót và tiếng của những con khỉ từ các khu rừng xung quanh. Một con ong rừng đến đậu trên má ông, đánh hơi làn da ông, bò một đoạn ngắn trên má ông rồi vụt bay đi. Nhà ẩn sĩ vẫn ngồi bất động trước tất cả sự sống động đủ màu sắc của khu rừng. Tất cả cảnh tượng này, những gì mắt có thể thấy, tai có thể nghe, những cái đẹp và xấu, đáng yêu hay kinh khủng, đều không mảy may liên hệ đến con người thánh thiện này. Toàn thể thế giới xung quanh ông đã trở thành bề mặt vô nghĩa lý. Cậu bé mục tử có gốc gác vương giả tưởng chừng như vị ẩn sĩ này đã lặn sâu xuống dưới lớp bề mặt của cuộc đời và đi vào bản thể của mọi sự. Một điều lạ lùng, trong khi đứng đấy, cậu bỗng nhớ lại gốc gác vương giả của mình.

Sau đó, cậu không biết mình đã đứng đấy bao lâu, hàng giờ, hay đã mấy ngày qua. Khi ra khỏi cái bùa lực đã làm cậu đứng bất động nhìn ông già, cậu rón rén bước lui giữa những hàng cây phong, tìm lối ra khỏi cụm rừng, và cuối cùng trở lại đồng cỏ với đàn bò. Cậu đi mà không hoàn toàn ý thức mình đi. Tâm hồn cậu còn bàng hoàng như trong mộng, và chỉ bừng tỉnh khi một mục tử gọi tên cậu. Anh chàng tức giận vì cậu đã vắng mặt quá lâu, nhưng khi trông thấy Dasa, cậu chỉ mở lớn mắt ngạc nhiên nhìn, dường như không hiểu được ai đang nói gì với cậu, thì người kia kinh ngạc thốt lên :

- Sao thế, mày ? Mày vừa trông thấy một vị thần tiên nào, hay gặp ma quỷ chăng ?

Dasa nói :

- Tôi đang ở trong rừng, dường như có một sức mạnh nào lôi cuốn tôi đến chỗ ấy. Tôi muốn tìm mật. Nhưng tôi đã quên hết mọi sự vì thấy một ẩn sĩ ngồi thiền định. Khi thấy gương mặt sáng ngời của ông ta, tôi cũng đứng bất động nhìn ông một lúc lâu. Tôi muốn trở lại đấy chiều nay và mang cho ông ta một ít quà. Ông ấy là một người thánh thiện.

- Thì mày hãy mang đi. Đem cho ông sữa và bơ ngọt. Chúng ta nên cung kính cúng dường các vị ấy những gì ta có thể cúng.

- Nhưng tôi phải nói với ông ta như thế nào ?

- Không cần phải nói gì cả, Dasa. Chỉ cần cúi thấp và đặt đồ cúng trước mặt ông. Thế là xong.

Dasa làm y lời. Cậu phải mất một lúc để tìm ra chỗ cũ. Khoảng trống trước chòi tranh bấy giờ vắng vẻ, nhưng cậu không dám đi vào trong chòi. Bởi thế cậu đặt tặng phẩm trước cửa chòi rồi bỏ đi. Trong thời gian đàn bò và đoàn người chăn còn lưu lại vùng lân cận, Dasa đem đồ cúng hàng ngày vào buổi chiều. Một hôm cậu đến vào buổi sáng, thấy vị ẩn sĩ ngồi đắm mình trong thiền quán; và lần này cũng thế, cậu bị thu hút bởi năng lực toát ra từ nơi sự bình an của người, đứng lại đấy một lúc trong tâm trạng cực kỳ hạnh phúc.

° ° °

Rất lâu sau khi đàn bà và mục tử đã dời đến những đồng cỏ khác, Dasa vẫn nhớ mãi kinh nghiệm của cậu trong khu rừng này. Mỗi khi ngồi một mình, cậu thường mơ màng tưởng tượng mình cũng là một ẩn sĩ thực hành thiền định. Nhưng với thời gian, ký ức và mộng mơ của cậu cũng phai dần, vì cậu bé bây giờ đang độ lớn nhanh thành một thanh niên lực lưỡng, hăng hái lao mình vào những trò chơi mạnh bạo của đồng bọn mục tử. Nhưng vẫn còn một chút ánh sáng mờ nhạt của ký ức le lói trong tâm hồn chàng, khiến chàng có một ý nghĩ mơ hồ rằng đời sống vương giả và vương vị mà chàng đã mất ấy, một ngày kia có thể được thay bằng sự tôn quý và năng lực của thiền định.

Một ngày, khi họ đến vùng phụ cận kinh đô, thì có tin đồn thành phố đang sửa soạn một cuộc lễ lớn. Vua Ravana đã già yếu, nên định ngày làm lễ tấn phong cho hoàng tử Nala kế vị.

Dasa muốn đi xem cuộc lễ. Chàng mong mỏi được thấy lại kinh đô một lần, vì chàng chỉ còn ký ức lờ mờ về nó từ tấm bé. Chàng muốn nghe âm nhạc, ngắm đoàn người diễn hành và cuộc so tài giữa những vương tôn công tử. Chàng cũng muốn nhìn xem một lần cho biết những con người ở kinh thành, vì chàng biết - mặc dù một cách mơ hồ, như chuyện hoang đường thần thoại - rằng thế giới của họ cũng là thế giới của chàng.

Đoàn mục tử có nhiệm vụ phải cung cấp một xe bơ cho triều điènh dùng vào lễ tế trong dịp ấy, và Dasa sung sướng được chọn làm một trong ba người đem sữa vào kinh đô. Họ đến kinh thành vào chiều hôm trước buổi lễ, trao sữa cho quan tế tự, Vasudeva, nhưng ông không nhận ra chàng. Ba thanh niên mục tử nối gót đám đông đi xem cuộc lễ với những đàn voi dẫn đầu cuộc diễn hành, xe hoa của tân vương Nala đi trong tiếng trống vang dội. Tất cả cảnh tượng ấy đối với chàng thật vui nhộn, lộng lẫy, nhưng đồng thời cũng thật lố bịch, nực cười. Chàng ngắm mọi sự trong niềm vui thú, nhưng vẫn với tâm trạng của một mục tử ở núi rừng, nghĩa là vốn sẵn khinh thị dân thành phố.

Chàng không hề có ý nghĩ đến chuyện chàng là con trưởng đã bị cướp ngôi, rằng người ngồi xe hoa kia đáng lẽ là chàng; rằng Nala em khác mẹ với chàng đã chiếm chỗ của chàng. Không, nhưng chàng đặc biệt không ưa gã Nala ngồi xe ấy, mà chàng cho là thật ngu ngốc và hạ liệt trong cái bộ tịch quan trọng phô trương rỗng tuếch của y.

Khi trở về sau cuộc lễ, Dasa đã thành một người đàn ông. Chàng đã biết đeo đuổi con gái và đấu võ với những thanh niên khác để tranh người đẹp. Bây giờ họ đang tiến đến một miền khác, một vùng đồng cỏ. Ở đó, chàng gặp một thiếu nữ xinh đẹp, con gái của một trại chủ. Dasa say mê nàng đến độ quên hết mọi sự, hy sinh cả đời sống tự do của chàng để chiếm được cô gái. Khi đoàn mục tử nhổ trại để đi đến những đồng cỏ mới, Dasa gạt qua tất cả những lời khuyên nhủ, cảnh cáo của đồng bạn, từ giã cuộc đời du mục,và bắt đầu định cư. Chàng cưới được nàng Pravati làm vợ, nhưng bù lại chàng phải cày cuốc cho ông nhạc, giúp ông xay lúa bổ củi. Chàng làm một cái chòi đắp bằng tre và đất bùn, và giữ vợ chàng trong ấy.

Cái mãnh lực ấy thật ghê gớm, nó làm cho một thanh niên bỏ hết những thú vui, bạn bè, thói quen, thay đổi hẳn nếp sống cũ để sống giữa những người lạ, với vai trò con rễ nhàm chán. Nhưng sắc đẹp của Pravati thật quyến rũ, sự hứa hẹn tình yêu thật quá nhiều, khiến Dasa trở thành mù quáng, và hoàn toàn quy phục người đàn bà này. Nhưng hạnh phúc của chàng chỉ được một năm, mà trong khoảng thời gian đó chàng cũng không hoàn toàn sung sướng. Chàng phải chịu đựng nhiều thứ khác: những yêu sách của ông nhạc, sự hỗn xược của mấy đứa em vợ và tính khí thay đổi của vợ chàng.

Hương lửa đang nồng chưa trọn năm, thì một hôm vùng lân cận xôn xao về tin tân vương sắp ngự đến vùng này để săn bắn. Những lều trại được dựng lên khắp nơi, đoàn kỵ binh và tuỳ tùng rần rộ kéo đến dọn đường cho vị vua trẻ. Dasa không chú ý gì đến cảnh ấy. Chàng bận cày cuốc trong đồng ruộng, chăm lo cối xay, chàng tránh xa những người đi săn và triều đình. Nhưng một ngày kia khi trở về túp lều tổ ấm, chàng không thấy vợ đâu nữa. Chàng đã triệt để cấm nàng bước chân ra ngoài trong thời gian triều đình đang ở vùng lân cận; cho nên bấy giờ chàng bỗng cảm thấy tim nhói đau, và linh cảm một tai hoạ. Chàng vội vàng đến nhà ông nhạc, vợ chàng cũng không có ở đấy, không ai nhận đã thấy hay gặp nàng. Niềm đau trong tim chàng thêm mãnh liệt. Chàng sục tìm khắp những luống cải trong đồng, suốt ngày này qua ngày khác, chàng chạy từ chòi mình đến nhà ông nhạc và trở về, tìm dưới ruộng, xuống giếng, săn tìm dấu chân, gọi tên nàng, vỗ về, nguyền rủa.

Cuối cùng đứa em út của vợ chàng nói thật cho chàng biết. Pravati đang ở trong trại của vua, và người ta đã thấy nàng ngồi trên lưng ngựa với vua.

Dasa lẻn đến chỗ Nala cắm trại, mang theo cái ná ngày xưa chàng đã dùng khi còn làm mục tử. Ngày như đêm, mỗi khi trại của Nala gần như không người canh giữ, thì chàng bò lại gần, nhưng mỗi lần như vậy quân canh lại xuất hiện ngay, và chàng phải bỏ trốn. Ẩn trong cành cây, chàng có thể thấy ông vua trẻ với gương mặt khả ố mà chàng còn nhớ rõ trong ngày lễ tấn phong ngày trước. Chàng ngắm y lên ngựa. Khi y trở về hàng giờ sau đó, xuống ngựa, giở tung tấm vải che lều, Dasa có thể trông thấy dưới bóng mờ bên trong trại, một người đàn bà đi ra đón vua. Chàng suýt ngã từ trên cây xuống đất khi nhận ra vợ chàng. Bây giờ chàng mới tin chắc chắn, và sức nặng đè nơi ngực chàng trở nên không còn chịu đựng được nữa. Hạnh phúc và tình yêu của chàng mãnh liệt thế nào, thì bây giờ cơn tức giận, nỗi mất mát và sĩ nhục càng lớn lao hơn thế ấy. Sự tình là như vậy, khi con người đặt hết khả năng yêu thương của mình vào một đối tượng duy nhất. Cùng với sự mất mát tình yêu, tất cả cùng sụp đổ đối với chàng; chàng đứng đấy giữa đống gạch vụn, hoàn toàn bị tước đoạt đến trắng tay.

Dasa đi lang thang một ngày một đêm trong khu rừng lân cận, chàng đã kiệt sức, nhưng sau mỗi lần nghỉ mệt ngắn ngủi, nỗi đau khổ trong tim lại thúc chàng tiến bước. Chàng cứ phải đi mãi, tưởng chừng như chàng cần phải đi đến tận cùng thế giới, cho đến tận cùng cuộc đời, một cuộc đời đã mất hết ý nghĩa và ánh sáng. Tuy vậy, chàng không lang thang đến những vùng xa lạ. Chàng chỉ lượn quanh khu vực gian chòi của chàng, nhà xay, đồng lúa và lều trại của ông vua. Chàng thu gọn mình nấp trong đám lá, lòng chua xót và nóng cháy như một con thú đói rình mồi, cho đến khi cái giây phút hồi hộp ấy đến – giây phút mà chàng đã dành cho nó tất cả sức lực cuối cùng của mình – nghĩa là cho đến khi vị vua bước ra ngoài lều vải. Chàng lặng lẽ tuột xuống khỏi cành cây, giương ná bắn ngay vào trán kẻ thù một miếng đá nhọn. Nala ngã xuống bất tỉnh. Dường như không có ai ở quanh đấy.

Cơn bão tố của đam mê thù hận và khoái lạc trả thù gầm thét trong ngũ quan của chàng bỗng dưng bị chận đứng lại một cách hãi hùng và kỳ lạ : chàng lặng người đi một lúc, một sự im lặng sâu xa ngự trị trong hồn chàng. Ngay khi sự huyên náo bắt đầu, một đám đông tôi tớ xúm quanh nạn nhân và tin dữ bắt đầu loan ra, thì chàng đã biến mất trong những bụi tre rậm rạp dẫn xuống thung lũng.

Trong cơn mê sảng của hành động, lúc nhảy xuống khỏi cây và nhắm đích bắn ra miếng đá giết người, chàng có cảm tưởng đang dập tắt luôn cả sự sống của mình, đang ném đi sinh lực cuối cùng, lao mình theo viên đá định mệnh xuống tận vực thẳm của lãng quên, đoạn diệt. Chàng tưởng như nếu giết được kẻ thù, thì chàng sẽ vui lòng chết sau hắn một giây thôi cũng được. Nhưng bây giờ, khi hành động đã được tiếp theo bởi cái khoảnh khắc im lặng lạ lùng mà chàng không ngờ tới ấy, thì bỗng dưng chàng lại khao khát sống, một nỗi khao khát chàng không nhận ra, đã kéo chàng trở lại từ vực thẳm. Một bản năng nguyên thuỷ xâm chiếm giác quan chàng, tứ chi chàng, lôi kéo chàng chạy trốn vào rừng sâu, ra lệnh cho chàng phải ẩn nấp.

Chàng chỉ ý thức được những gì xảy đến sau khi đã tới một nơi ẩn nấp an toàn. Khi ngã quỵ kiệt sức, thở hào hển, cơn cuồng nhiệt nhường chỗ cho sự bình thản, chàng lại cảm thấy thất vọng và tự khinh hành động chạy trốn của mình. Nhưng khi đã qua cơn mệt, chàng lại quyết định phải sống, và một lần nữa tim chàng cảm thấy khoái trá một cách man dại về hành động vừa qua.

Cuộc săn tìm kẻ sát nhân khởi sự. Những người đi lùng bắt đầu rải rác khắp những khu rừng. Họ sục sạo suốt ngày trong những bụi cây, nhưng chàng thoát được nhờ ẩn kín trong ao đầm, nơi không ai dám vào vì sợ gặp hổ báo. Chàng ngủ một lúc, nằm tỉnh táo nghe ngóng một lúc, bò, rồi lại nghỉ. Cứ thế cho đến ngày thứ ba thì chàng đã qua khỏi những ngọn đồi và tiến lên những đỉnh núi cao.

Cuộc đời không nhà từ đấy dẫn chàng đi chỗ này chỗ nọ, làm cho chàng cứng rắn, chai lì, nhưng cũng khôn ngoan nhẫn nại hơn. Tuy thế, về đêm chàng luôn luôn mơ thấy Pravati và hạnh phúc đã qua, hay ít nhất cái mà chàng đã gọi là hạnh phúc. Chàng cũng mơ nhiều về cuộc săn tìm và ẩn trốn - những giấc mơ hãi hùng làm cho tim chàng ngưng đập, như là mơ thấy mình đang chạy trốn khỏi những khu rừng, trong khi bị đuổi sát sau lưng với trống còi inh ỏi. Chàng cố chạy thoát qua những ao đầm, băng qua những chiếc cầu gãy, mang theo vật nặng được gói kín nhưng chàng không biết đó là vật gì. Chàng chỉ biết một điều là nó rất quý báu, chàng không được để nó rơi khỏi tay mình trong bất cứ trường hợp nào. Đó là cái gì quý giá đang lâm nguy, một tài sản, có lẽ một vật đã được lấy trộm, gói trong một mảnh vải sáng, có hình xanh đỏ như chiếc áo của Pravati ngày nào. Chàng khó nhọc mang vật ấy mà chạy trốn qua bao nhiêu hiểm nguy, cho đến cuối cùng, khi đã mệt lả, chàng dừng lại, từ từ mở bọc vải ra xem, thì thấy cái kho báu mà chàng đang cầm trong đôi tay run rẩy đó, chính lại là cái đầu của chàng.

° ° °

Từ đấy, chàng sống cuộc đời lén lút của một kẻ du thủ lang thang. Bấy giờ không hẳn chàng trốn người ta, mà đúng hơn muốn tránh họ. Một ngày kia, trong cuộc lữ hành, chàng đến một vùng đồi núi trông thật xinh đẹp và dường như đón mời chàng, chàng cảm thấy cần phải biết rõ khu rừng ấy. Chàng nhận ra một đồng cỏ gợi cho chàng những ngày trong sáng hồn nhiên, lúc chàng chưa biết đến tình ái và ghen tuông, cừu hận và trả thù. Đấy là đồng cỏ mà ngày xưa chàng đã chăn bò với các bạn mục tử trong khoảng đời an bình nhất của tuổi hoa niên. Một cơn buồn nhẹ lan trong tim chàng đáp lại tiếng mời gọi của rừng sâu với tiếng lá xạc xào trong gió, tiếng hát của con suối nhỏ, tiếng chim líu lo và tiếng ong vù vù. Tất cả nghe như mùi hương mời gọi của mái ấm, nơi an nghỉ. Trong cuộc đời du mục, chưa bao giờ chàng thấy đồng nội có vẻ thân thiết với mình đến thế. Chàng lang thang khắp nơi trong khung cảnh thanh bình đó. Lần đầu tiên trong nhiều tháng ngày kinh khủng, chàng bước đi với tâm hồn rộng mở, không nghĩ ngợi gì, không ước mong gì, hoàn toàn đặt mình vào hiện tại an tĩnh. Chàng cảm thấy có mãnh lực gì thu hút chàng vào trong khu rừng bên kia những đồng cỏ. Khi bước dưới những hàng cây trong bóng chiều, cảm giác quen thuộc càng tăng, đưa chàng đi dọc theo những con đường nhỏ. Chân chàng như tự động tìm lối bước tới một rặng dương ở giữa khu rừng rộng, và gặp gian chòi nhỏ. Trên khoảnh đất trước mặt chòi, đang ngồi bất động vị ẩn sĩ mà ngày xưa chàng đã đứng nhìn, người mà chàng đã cúng sữa và bơ dạo ấy.

Dasa ngừng bước, như thể vừa tỉnh giấc. Mọi sự vẫn như trước, ở đây không có thời gian trôi qua, không có sự giết chóc và đau khổ. Ở đây cuộc đời và thời gian như thể đông lại thành khối pha lê, ngưng lại thành vĩnh cữu. Chàng đứng nhìn ông già, cảm nghe trong tim niềm thán phục, yêu kính mà chàng có khi mới thấy vị ẩn sĩ lần đầu. Chàng nhìn căn chòi và nghĩ nó cần được sửa chữa trước khi mùa mưa đến. Rồi chàng đánh bạo tiến thêm vài bước, đi vào trong chòi, nhìn quanh. Rất ít đồ đạc, hầu như không có gì: một thảm lá, một cái bầu chứa một ít nước, và một cái túi rỗng đan bằng mây. Chàng lấy cái túi đi vào rừng kiếm ăn, trở lại với một túi trái cây và mật của vài thứ cây rừng. Đoạn chàng xách bầu đi lấy nước.

Chàng đã làm xong tất cả những công việc có thể làm. Quả thật là ít ỏi, những gì một con người cần để sống. Dasa quỳ gối trên đất và đắm mình trong mộng tưởng. Chàng hài lòng với sự nghỉ ngơi yên lặng này, hài lòng với chính mình, với tiếng gọi bên trong đã đưa chàng đến đây, nơi mà khi còn là một cậu bé, chàng đã cảm thấy có cái gì giống như thanh bình, hạnh phúc và quê hương.

Bởi thế chàng ở lại với vị ẩn sĩ già. Chàng lợp lại chòi, kiếm thức ăn cho cả hai, và bắt đầu dựng một căn chòi riêng cho chàng cách một khoảng ngắn. Ông già dường như chịu cho chàng ở, nhưng Dasa không hoàn toàn chắc chắn ông ta có để ý đến mình hay không. Mỗi khi ông đứng dậy ra khỏi thiền định, thì chỉ để đi vào ngủ trong rừng. Dasa sống với ông như một tên đầy tớ trước mặt một người quý tộc, đúng hơn như một con vật người ta nuôi để chơi, một con vật hữu dụng nhưng không được người để ý. Vì chàng đã sống đời đào tẩu quá lâu, luôn luôn sợ hãi bị vây bắt, cho nên cuộc sống an nghỉ này, với những công việc không nhọc sức, với sự hiện diện của một người dường như không để ý đến mình - cuộc sống ấy làm chàng thoải mái một thời gian. Những giấc ngủ của chàng không còn bị ám ảnh bởi những ác mộng, có những lúc chàng có thể quên mọi sự trong nửa ngày, rồi trọn ngày. Tương lai không làm chàng bận tâm, và nếu có bao giờ chàng mong ước điều gì, thì chính là được ở lại nơi chàng đang ở, được vị ẩn sĩ thâu nhận và dạy chàng những bí quyết của đời ẩn cư, trở thành một ẩn sĩ như ông, có được cái bình thản kiêu hãnh của một ẩn sĩ. Chàng đã khởi sự bắt chước ngồi thiền, nhưng mỗi khi làm như vậy chàng đâm ra mệt mỏi ngay, cảm thấy chân tay cừng đờ và sưng đau, muỗi đốt, bị quấy rầy bởi mọi thứ, cảm thấy ngứa ngáy khó chịu trong người, khiến chàng phải cử động, phải gãi, rồi cuối cùng phải đứng dậy. Nhưng có nhiều lúc chàng cảm thấy khác, một cảm giác trống trải, nhẹ nhàng, như bơi trong không khí, kiểu như thỉnh thoảng trong giấc mơ ta thường thấy mình bay bổng. Nhưng những giây phút như thế không lâu bền. Chàng mong mỏi được vị ẩn sĩ chỉ dạy nghệ thuật thiền định, nhưng ông ta dường như không bao giờ để ý đến chàng, không bao giờ thốt lên tiếng nói.

Tuy nhiên, có một ngày ông ta nói lên một lời. Bấy giờ gặp lúc Dasa trở lại những đêm mộng mị, khi thì rất êm đềm, nhưng thường là những cơn ác mộng khốc liệt, hoặc về vợ chàng, hoặc về những kinh khủng trong cuộc đời trốn tránh. Ban ngày chàng cũng không khá hơn, không thể chịu đựng ngồi yên và thực tập thiền quán, không quên được đàn bà và tình yêu. Chàng đi lang thang trong rừng phần lớn thì giờ. Chàng trách cứ thời tiết đã làm chàng ra như vậy; đấy là những ngày oi bức với những cơn gió nóng hắt vào mình.

Một ngày xấu trời như thế lại đến. Những con muỗi kêu vo ve. Dasa vừa mới qua một đêm với những chiêm bao kinh khủng làm cho chàng khi thức dậy vẫn còn cảm giác sợ hãi đè nặng lên người. Chàng không còn nhớ đã mộng những gì, nhưng khi thức giấc chàng có cảm tưởng vừa rơi trở lại vào những giai đoạn khốn nạn, đáng hổ thẹn trong đời chàng trước đấy. Suốt ngày, chàng đi lui đi tới một cách bồn chồn quanh gian chòi, hoặc ngồi xổm giữa đất, dáng rầu rĩ. Chàng làm qua loa những việc vặt vãnh, nhiều lần ngồi xuống tập thiền định, nhưng mỗi lần như vậy chàng lại bị tóm lấy bởi một cơn bần thần nóng nảy. Chàng cảm thấy chân tay co quắp lại, cảm thấy như kiến bò trên bàn chân, cảm thấy nóng ran nơi gáy và không thể chịu đựng ngồi yên chỉ trong vài phút. Thỉnh thoảng chàng rụt rè hổ thẹn đưa mắt nhìn ông già đang ngồi bất động, mắt hướng vào bên trong, gương mặt tỏ lộ một sự bình an bất khả xâm phạm.

Ngày hôm ấy, khi vị ẩn sĩ đứng lên đi vào chòi, Dasa lại gần ông. Chàng đã chờ đợi giây phút này từ lâu. Chàng chận đường ông, và thu hết can đảm để nói :

- Bạch thầy, xin thầy tha thứ cho con vì đã quấy rối sự bình an của thầy. Con cũng đang đi tìm sự an tâm, tĩnh lặng, con muốn sống như thầy, trở thành như thầy. Thầy thấy, con còn trẻ, nhưng con đã nếm trải mọi mùi đắng cay. Định mệnh đã chơi con những vố tàn khốc. Con là một thái tử, nhưng lại bị ném ra giữa rừng làm một đứa chăn bò. Con trở thành mục tử, lớn mạnh và sung sức như một con bò tơ, với trái tim hồn nhiên vô tội. Rồi mắt con mở ra trước đàn bà, và khi trông thấy người đàn bà xinh đẹp nhất, con đã để hết đời mình mà phụng sự nàng. Không có nàng chắc con chết mất. Con từ bỏ đoàn mục tử, cưới nàng, trở thành một đứa con rể làm lụng như trâu, chỉ vì nàng. Nhưng bù lại, con được tình yêu của nàng hay ít nhất con nghĩ thế. Rồi đột ngột, vua đến săn trong vùng con ở, hắn chính là người đã làm cho bị vứt ra giữa rừng lúc còn bé. Hắn đến chiếm đoạt luôn Pravati của con, và con đã điếng người khi thấy nàng trong vòng tay hắn. Đấy là nỗi đau đớn nhất mà con từng biết đến, nó làm con thay đổi hẳn, nó biến đổi cả cuộc đời con. Con giết tên ấy, và từ đó sống cuộc đời của một kẻ sát nhân đào tẩu. Mọi người đều tầm nã để giết con, cuộc đời con không có phút giây nào an ổn cho đến khi con đến được nơi này. Con là một kẻ ngu si, bạch thầy, con đã giết người, và có lẽ còn bị săn tìm, bị vây bắt. Con không còn chịu nổi cái cuộc đời kinh khủng đó, con muốn chấm dứt.

Vị ẩn sĩ im lặng lắng nghe chàng thổ lộ với đôi mắt nhìn xuống. Bây giờ ông mở mắt, tập trung nhãn lực vào gương mặt của Dasa, một cái nhìn trong sáng, thản nhiên, cả quyết, gần như khó chịu. Trong khi thăm dò nét mặt của chàng, miệng ông từ từ vẽ thành một nụ cười, rồi một cái bật cười không thành tiếng. Ông lắc đầu, nói :

- Maya ! Maya !

Vô cùng ngạc nhiên và hổ thẹn, Dasa đứng im như phỗng đá. Vị ẩn sĩ trước bữa ăn chiều, đi dạo lui tới trên con đường nhỏ dẫn vào cụm rừng. Với những bước chân đều đều lặng lẽ, ông trở về, vào chòi. Nét mặt ông trở lại như cũ, hướng về một cái gì đó khác hơn htế giới hiện hữu này. Cái cười đã đánh tan sự phẳng lặng bất động trên gương mặt đó, cái cười ấy có nghĩa gì ? Nó là thiện cảm, là nhạo báng, an ủi hay chê trách, thánh thiện hay quỷ quyệt ? Phải chăng đấy chỉ là cơn nhạo đời của một ông già không còn có thể xử sự đàng hoàng trước sự cuồng si của con người ? Nó có nghĩa một lời khuyên, một lời mời gọi chàng nên theo gương ông, và bật cười lên ? Dasa không thể lý giải nổi sự bí ẩn này. Cho đến khuya chàng vẫn còn suy nghĩ về ý nghĩa cái cười ấy, với cái cười đó ông già dường như muốn toát yếu tất cả cuộc đời chàng, hạnh phúc và đau khổ của chàng. Chàng gặm nhắm cái cười ấy như thể nó là một khúc rễ dai cứng nhưng có vị ngọt ẩn kín. Chàng cũng nghiền ngẫm về hai tiếng “Maya” mà ông đã thốt lên. Chàng nửa biết, nửa đoán ý nghĩa tổng quát của danh từ ấy, giọng điệu ông già khi nói tiếng ấy cũng giúp chàng hiểu hơn. Maya – đó là cuộc đời chàng, tuổi trẻ của chàng, hạnh phục ngọt ngào của chàng cũng như nỗi đau khổ cay đắng của chàng. Nàng Pravati xinh đẹp là Maya, tình yêu và những dục lạc mà nó mang lại cũng là Maya, tất cả cuộc đời là Maya. Đối với con mắt của bị ẩn sĩ này thì cuộc đời của Dasa, cuộc đời của mọi người, mọi thứ đều là Maya, là một trò chơi trẻ con, một tấn tuồng, một trò ảo hoá trống rỗng, được bọc một lớp ngoài hào nhoáng, một bong bóng xà phòng - một cái gì mà ta có thể cười khinh bỉ, nhưng tuyệt đối không nên xem là quan trọng.

Nhưng vị ẩn sĩ có thể xua đuổi cuộc đời Dasa bằng cái cười, và từ Maya, nhưng chàng thì không. Mặc dù chàng rất muốn trở thành một ẩn sĩ nhạo đời, nhìn cuộc đời mình chỉ là Maya, mà tất cả cuộc đời ấy vẫn sống dậy trong chàng, vào những ngày đêm bất an này. Bây giờ, chàng nhớ lại tất cả những gì chàng đã gần như quên đi từ khi đến nơi này. Bây giờ, chàng thấy rất ít hy vọng học được nghệ thuật trầm tư, nói gì đến việc trở thành một vị ẩn sĩ. Thế thì chàng còn vương vấn chỗ này làm gì? Nó chỉ là một nơi an dưỡng, bây giờ chàng đã lại sức phần nào. Và có lẽ ngoài kia, cuộc săn tìm kẻ sát nhân cũng đã chấm dứt, chàng có thể tiếp tục cuộc lữ hành mà không sợ hiểm nguy.

Chàng quyết định ra đi vào hôm sau. Thế giới này rộng lớn, chàng không thể ở mãi trong chỗ ẩn nấp này được. Quyết định ấy đem lại cho chàng một ít bình an.

Chàng đã định ra đi lúc bình minh, nhưng khi thức dậy, mặt trời đã lên cao, vị ẩn sĩ đã ngồi thiền, và chàng không muốn bỏ đi mà không từ giã. Hơn nữa, chàng còn muốn yêu cầu một điều nơi ông ta. Bởi thế chàng đợi, hết giờ này đến giờ khác, cho đến khi ông già xuất định, duỗi thẳng tay chân, và khởi sự kinh hành qua lại. Khi ấy Dasa một lần nữa chận đường ông ta, cúi chào kính cẩn, và cứ đứng lì ở đấy cho đến khi ông ta đưa mắt nhìn chàng dò hỏi. Chàng nói :

- Bạch thầy, con sẽ đi đường của con. Con sẽ không quấy rối sự an tịnh của thầy. Nhưng xin thầy cho con hỏi một lần cuối. Khi con kể cho thầy nghe cuộc đời của con, thầy đã cười và kêu lên “Maya”. Lạy thầy, xin thầy dạy cho con thêm về Maya.

➖➖➖

 

Phần tiếng Anh

“The Indian Life”, by Hermann Hesse

When Vishnu, or rather Vishnu in his avatar as Rama, fought his savage battles with the prince of demons, one of his parts took on human shape and thus entered the cycle of forms once more. His name was Ravana and he lived as a warlike prince by the Great Ganges. Ravana had a son named Dasa. But the mother of Dasa died young, and the prince took another wife. Soon this beauteous and ambitious lady had a son of her own, and she resented the young Dasa. Although he was the firstborn, she determined to see her own son Nala inherit the rulership when the time came. And so she contrived to estrange Dasa's father from him, and meant to dispose of the boy at the first opportunity. But one of Ravana's court Brahmans, Vasudeva the Sacrificer, became privy to her plan. He was sorry for the boy who, moreover, seemed to him to possess his mother's bent for piety and feeling for justice. So the Brahman kept an eye on Dasa, to see that the boy came to no harm until he could put him out of reach of his stepmother.

Now Rajah Ravana owned a herd of cows dedicated to Brahma. These were regarded as sacred, and frequent offerings of their milk and butter were made to the god. The best pastures in the country were reserved for these cows.

One day a herdsman of these sacred cows came to the palace to deliver a batch of butter and report that there were signs of drought in the region where the herd had been grazing. Hence the band of herdsmen were going to lead the cows up into the mountains, where water and grass were available even in the driest of times.

The Brahman had known the herdsman for many years as a friendly and reliable man. He took him into his confidence. Next day, when little Prince Dasa could not be found, only Vasudeva and the herdsman knew the secret of his disappearance. The herdsman took the boy Dasa into the hills with him. They caught up with the slowly moving herd, and Dasa gladly joined the band of herdsmen. He helped to guard and drive the cows, learned to milk, played with the calves, and idled about in the mountain meadows, drinking sweet milk, his bare feet smeared with cow‐dung. He liked the life of the herdsmen, learned to know the forest and its trees and fruits, loved the mango, the wild fig, and the varinga tree, plucked the sweet lotus root out of green forest pools, on feast days wore a wreath of the red blossoms of the flame‐of‐the‐woods. He became acquainted with the ways of all the animals of the wilderness, learned how to shun the tiger, to make friends with the clever mongoose and the placid hedgehog, and to while away the rainy seasons in the dusky shelter of a makeshift hut where the boys played games, recited verse, or wove baskets and reed mats. Dasa did not completely forget his former home and his former life, but soon these seemed to him like a dream.

One day, when the herd had moved on to another region, Dasa went into the forest to look for honey. Ever since he had come to know the woods he had loved them, and this particular forest seemed to him uncommonly beautiful. The rays of sunlight wound through leaves and branches like golden serpents; the noises of the forest, bird calls, rustle of treetops, jabber of monkeys, twined into a lovely, mildly luminescent network resembling the light amid the branches. Smells, too, similarly joined and parted again, the perfumes of flowers, varieties of wood, leaves, waters, mosses, animals, fruits, earth and mold, pungent and sweet, wild and intimate, stimulating and soothing, gay and sad. In some unseen gorge a stream gurgled; a velvety green butterfly with black and yellow markings danced over white flowers; deep among the blue shadows of the trees a branch broke and leaves dropped heavily into leaves, or a stag bellowed in the darkness, or an irritable she‐ape scolded her family.

Dasa forgot about looking for honey. While listening to the singing of several jewel‐bright small birds, he noticed a trail running between tall ferns that stood like a dense miniature forest within the great forest. It was the narrowest of footpaths, and he silently and cautiously pressed between the ferns and followed where it led. After a while he came upon a great banyan tree with many trunks. Beneath it stood a small hut, a kind of tent woven of fern leaves. Beside the hut a man sat motionless. His back was straight as a rod and his hands lay between his crossed feet. Under the white hair and broad forehead his eyes, still and sightless, were focused on the ground. They were open, but looking inward. Dasa realized that this was a holy man, a yogi. He had seen others before; they were men favored by the gods. It was good to bring them gifts and pay them respect. But this man here, sitting before his beautifully made and well‐concealed fern hut, so perfectly motionless, so lost in meditation, more strongly attracted the boy and seemed to him rarer and more venerable than any of the others he had seen. He seemed to be floating above the ground as he sat there, and it was as if his abstracted gaze saw and knew everything. An aura of holiness surrounded him, a magic circle of dignity, a flame of concentrated intensity and a wave of radiant yoga energies, which the boy could not pass through, which he would not have dared to breach by a word of greeting or a cry. The majesty of his form, the light from within which radiated from his face, the composure and bronze unassailability of his features, emanated waves and rays in the midst of which he sat enthroned like a moon; and the accumulated spiritual force, the calmly concentrated will, wove such a spell around him that Dasa sensed that here was someone who, by a mere wish or thought, without even raising his eyes, could kill and restore to life.

More motionless than a tree, whose leaves and twigs stir in respiration, motionless as the stone image of a god, the yogi sat before his hut; and from the moment he had seen him the boy too remained motionless, fascinated, fettered, magically attracted by the sight. He stood staring at the Master. He saw a spot of sunlight on his shoulder, a spot of sunlight on one of his relaxed hands; he saw the flecks of light move slowly away and new ones come into being, and he began to understand that the streaks of light had nothing to do with this man, nor the songs of birds and the chatter of monkeys from the woods all around, nor the brown wild bee that settled on the sage's face, sniffed at his skin, crawled a short distance along his cheek, and then flew off again, nor all the multifarious life of the forest. All this, Dasa sensed, everything the eyes could see, the ears could hear, everything beautiful or ugly, engaging or frightening — all of it had no connection at all to this holy man. Rain would not chill or incommode him; fire could not burn him. The whole world around him had become meaningless superficiality. There came to the princely cowherd an inkling that the whole world might be no more than a breath of wind playing over the surface, a ripple of waves over unknown depths. He was not conscious of this as a thought, but as a physical quiver and slight giddiness, a feeling of horror and danger, and at the same time of intense yearning. For this yogi, he felt, had plunged through the surface of the world, through the superficial world, into the ground of being, into the secret of all things. He had broken through and thrown off the magical net of the senses, the play of light, sound, color, and sensation, and lived secure in the essential and unchanging. The boy, although once tutored by Brahmans who had cast many a ray of spiritual light upon him, did not understand this with his intellect and would have been unable to say anything about it in words, but he sensed it as in blessed moments one senses the presence of divinity; he sensed it as a shudder of awe and admiration for this man, sensed it as love for him and longing for a life such as this man sitting in meditation seemed to be living. Strangely, the old man had reminded him of his origins, of his royalty. Touched to the quick, he stood there on the edge of the fern thicket, ignoring the flying birds and the whispered conversations of the trees, forgetting the forest and the distant herd, yielding to the spell while he stared at the sage, captivated by the incomprehensible stillness and impassivity of the man, by the bright serenity of his face, by the power and composure of his posture, by the complete dedication of his service.

Afterward he could not have said whether he had spent two or three hours, or days, at the hut. When the spell released him, when he noiselessly crept back between the ferns, found the path out of the woods, and finally reached the open meadows and the herd, he did so without being aware of what he was doing. His soul was still entranced, and he did not really come to until one of the herdsmen called him. The man was angry with him for having been away so long, but when Dasa only stared at him in wide‐eyed astonishment, as if he did not understand what was being said to him, the herdsman broke off, disconcerted by the boy's strange look and solemn bearing. “Where have you been, my boy?” he asked. “Have you seen a god by any chance, or run into a demon?”

“I was in the woods,” Dasa said “Something drew me there; I wanted to look for honey. But then I forgot about it because I saw a man there, a hermit, who sat lost in meditation or prayer, and when I saw the way his face glowed I could not help standing still and watching him for a long time. I would like to go again this evening and bring him gifts. He is a holy man.”

“Do so,” the herdsman said. “Bring him milk and sweet butter. We should honor the holy men and give them what we can.

“But how am I to address him?”

“There is no need to address him, Dasa. Only bow and place the gifts before him. No more is needed.”

Dasa did so. It took him a while to find the place again. The clearing in front of the hut was deserted, and he did not dare go into the hut itself. He therefore laid his gifts on the ground at the entrance and left.

As long as the herdsmen remained with the cows in this vicinity, Dasa brought gifts every evening, and once went there by day again. He found the holy man deep in meditation, and this time too felt impelled to stand there in a state of bliss, receiving those rays of strength and felicity that emanated from the yogi.

Long after they had left the neighborhood and were driving the herd to new pastures, Dasa remembered his experience in the forest. And as is the way of boys, when he was alone he sometimes daydreamed of himself as a hermit and practitioner of yoga. But with time the memory and the dream faded, all the more so since Dasa was now rapidly growing into a strong young man who threw himself with zest into the sports and brawls of his fellows. But a gleam, a faint inkling remained in his soul, a suggestion that the princely life and the sovereignty he had lost might some day be replaced by the dignity and power of yoga.

One day, when they had come to the vicinity of the capital, they heard that a great festival was in preparation. Old Prince Ravana, bereft of his former strength and grown quite frail, had appointed the day for his son Nala to succeed him.

Dasa wanted to go to the festival. He wished to see the city once more, for he had only the faintest memories of it from his childhood. He wanted to hear the music, to watch the parade and the tournament among the nobles; and he also wanted to have a look at that unknown world of townsfolk and magnates who figured so largely in tales and legends, for he knew, although this was only a tale or legend or something even more insubstantial, that once upon a time, ages ago, their world had been his own.

The herdsmen were supposed to deliver a load of butter to the court for the festival sacrifices, and to his joy Dasa was one of the three young men chosen by the chief herdsman for this task.

They brought their butter to the palace on the eve of the festival. The Brahman Vasudeva received it from them, for it was he who had charge of the sacrifices, but he did not recognize the youth. Then the three herdsmen joined the throngs attending the celebrations. Early in the morning they watched the beginning of the sacrifices under the Brahman's direction. They saw the masses of shining golden butter given to the flames, watched as it was transformed into leaping fire; flickering, its light and fatty smoke soared toward the Infinite, a delight to the thrice‐ten gods. They watched the elephants leading the parade, their riders in howdahs with gilded roofs. They beheld the flower‐decked royal carriage containing the young Rajah Nala, and heard the mighty reverberations of the drums. It was all very magnificent and glittering and also a little ridiculous, or at least that is how it seemed to young Dasa. He was stunned and enraptured, intoxicated by the noise, by the carriages and caparisoned horses, by all the pomp and extravagance; he was also delighted by the dancing girls who cavorted in front of the royal carriage, their limbs slender and tough as lotus stems. He was astonished at the size and beauty of the city, but still and all he regarded everything, in the midst of his excitement and pleasure, with the sober good sense of the herdsman who basically despises the townsman.

That he himself was really the firstborn, that his step brother Nala, whom he had forgotten completely, was being anointed, consecrated, and hailed in his stead, that he himself, Dasa, ought by rights to be riding in the flower‐decked carriage — such thoughts did not even occur to him. On the other hand, he took a strong dislike to this Nala; the young man seemed to him stupid and mean in his self‐indulgence, unbearably vain and swollen with self‐importance. He would rather have liked to play a trick on this youth acting the part of rajah, to teach him a lesson; but there was surely no opportunity for anything of the sort, and in any case he quickly forgot all about it, for there was so much to see, to hear, to laugh at, to enjoy. The townswomen were pretty and had pert, alluring looks, movements, and turns of speech. A good many phrases were flung at the three herdsmen which rang in their ears for a long while afterward. These phrases were called out with overtones of mockery, for townsfolk feel about herdsmen just the way herdsmen do about townsfolk: each despises the other. But still and all those handsome, stalwart young men, nourished on milk and cheese and living under the open sky almost all the year, were much to the liking of the townswomen.

By the time Dasa returned from this festival, he had become a man. He chased girls and had to hold his own in a good many hard boxing and wrestling matches with other young fellows. They were now making their way into a different region, a region of flat meadows and wetlands planted to rushes and bamboo trees. Here he saw a girl by the name of Pravati, and was seized by a mad love for this beautiful young woman. She was a tenant farmer's daughter, and Dasa was so infatuated that he forgot everything else and threw away his freedom in order to win her. When the time came for the herdsmen to move along to fresh pastures, he brushed aside advice and warnings, bade farewell to them and the herdsman's life he had dearly loved, and settled down. He succeeded in winning Pravati as his wife. In return he tilled his father‐in‐law's millet fields and rice paddies, and helped with the work in mill and woodlot. He built a bamboo and mud hut for his wife, and kept her shut up within it.

It must be a tremendous power that can move a young man to give up his previous joys and friends and habits, to change his existence entirely, and to live among strangers in the unenviable role of son‐in‐law. But so great was Pravati's beauty, so great and alluring the promise of amorous delights that radiated from her face and figure, that Dasa became blind to everything else and surrendered utterly to this woman. And in fact he found great happiness in her arms. Many stories are told of gods and holy men so enraptured by an enchanting woman that they remain locked in intimate embrace with her for days, moons, and years, wholly absorbed by voluptuousness and forgetting all other matters. Dasa, too, would have wished his lot and his love to be like that. But he was destined for other things, and his happiness did not last long. It lasted about a year, and this period, too, was not filled with pure felicity. There was ample room for much else, for vexatious demands on the part of his father‐in‐law, for the taunts of his brothers‐in‐law, and for the whims of his young wife. But whenever he went to lie with her on their pallet, all this was forgotten, vanished into thin air, such was the magic of her smile, so sweet was it to caress her slender limbs, so wonderfully did the garden of delight in her young body bloom with a thousand flowers, fragrances, and lovely shadows.

His happiness was not yet a whole year old when, one day, noise and unrest stirred the neighborhood. Mounted messengers appeared announcing the coming of the young Rajah. Then came troops, horses, the supply train, and finally Rajah Nala himself, to hunt in the countryside. Tents were pitched here and there; horses could be heard neighing and horns blowing.

Dasa paid no attention to all this. He worked in the fields, tended the mill, and kept out of the way of hunters and courtiers. But one day when he returned to his hut he found his wife missing. He had strictly forbidden her to set foot outside during this period, while the court was in the neighborhood, and now he felt at once a stabbing pain in his heart and a premonition of disaster. He hurried to his father‐in‐law's house. Pravati was not there either, and no one would admit to having seen her. The pang in his heart intensified. He searched the cabbage patch and the fields; he spent a whole day and then another going back and forth between his hut and his father‐in‐law's; he lurked in the field, climbed down into the well, called her name, coaxed, cursed, hunted for footprints.

At last the youngest of his brothers‐in‐law, who was still a boy, told him the truth. Pravati was with the Rajah; she was living in his tent and had been seen riding on his horse.

Dasa lurked invisibly about Nala's encampment, carrying the sling he had used during his days as a herdsman. Day or night, whenever the prince's tent seemed to be unguarded for a moment, he would steal closer; but each time guards soon appeared and he had to flee. Hiding in the branches of a tree, he looked down on the camp and saw the Rajah, whose repellent face he remembered from the time of the festival. Dasa watched him mount his horse and ride off. When he returned hours later, dismounted, and threw back the tent flap, Dasa could see into the shadowy interior where a young woman came forward to welcome the prince. He nearly fell from the tree as he recognized his wife Pravati. Now he was certain, and the pressure upon his heart grew unbearable. Great as the happiness of his love for Pravati had been, the anguish, the rage, the sense of loss and insult were greater now. That is how it is when a man fastens all his capacity for love upon a single object. With its loss everything collapses for him, and he stands impoverished amid ruins.

For a day and a night Dasa drifted about the woods in the neighborhood. He was utterly exhausted, but after every brief rest the misery in his heart lashed him on. He had to stir and keep moving; he felt as if he would have to tramp on to the end of the world and to the end of his life, which had lost all its meaning and all its glory. Nevertheless, he did not wander off to distant, unknown regions. He remained in the vicinity of his misfortunes. He circled about his hut, the mill, the fields, the Rajah's hunting tent. Finally he concealed himself again in the trees overlooking the tent. He crouched in his leafy hiding place, bitter and burning as a hungry beast of prey, until the moment came for which he had been saving his last energies — until the Rajah stepped outside the tent. Then he slipped silently down from the branch, raised the sling, and struck his enemy squarely in the forehead with the stone. Nala fell and lay motionless on his back. There seemed to be no one about. For a moment the storm of voluptuous, vengeful delight that roared through Dasa's senses was checked, fearfully and strangely, by a profound silence. Then, before a clamor broke out around the slain man and the space in front of the tent began to swarm with servants, Dasa was in the woods, lost in the bamboo thickets that sloped down toward the valley.

In the delirium of action, as he leaped from the tree and aimed the sling, letting it hurl forth its death, he had felt as if he were extinguishing his own life also, as if he were discharging his last spark of vitality and flinging himself, along with the deadly stone, into the abyss of annihilation, content to die if only his hated foe fell a moment before him. But now that the deed had been followed by that unexpected moment of silence, a craving for life which he had not realized was in him drew him back from the abyss. A primitive instinct took possession of his senses and his limbs, drove him into the depths of the woods and the bamboo thickets, commanded him to flee and hide.

Awareness of what was happening came to him only after he had reached a refuge and was safe from immediate danger. As he collapsed exhausted, struggling for breath, his frenzy giving way to weakness and sobriety, he felt disappointment and revulsion at having escaped. But when his breathing slowed and his dizziness passed, this repugnance yielded to a defiant determination to live, and once more his heart gloried savagely in the deed.

The hunt for the killer began. Soon searchers were swarming through the woods. They beat the thickets throughout the day, and he evaded them only because he kept utterly still in his hiding place in the marsh, which no one dared penetrate too deeply for fear of tigers. He slept a little, lay on the alert for a while, crawled on a bit, rested again, and by the third day had made his way beyond the hills, whence he pushed on toward the higher mountains.

The homeless life he led thereafter took him here and there. It made him harder and more callous, but also wiser and more resigned. Nevertheless, during the nights he repeatedly dreamed of Pravati and his former happiness, or what he had in the past called his happiness. He also dreamed many times of the pursuit and his flight — frightful, heart‐stopping dreams such as this: He would be fleeing through woods, the pursuers close behind him with drums and hunting horns. Through forest and swamp and briers, over rotting, collapsing bridges, he would be carrying something, a burden, a bale, something wrapped up, concealed, unknown. All he knew about it was that it was precious and that under no circumstances must he let it out of his hands; it was something valuable and imperiled, a treasure, perhaps something stolen, wrapped in a bright cloth with a russet and blue pattern, such as Pravati's holiday dress had been. Laden with this pack, this treasure, or these stolen goods, he would be fleeing and skulking, amid toil and danger, creeping under low‐hanging branches or overhanging rocks, stealing past snakes and crossing rivers full of crocodiles on vertiginous narrow planks, until at last he stopped in exhaustion, fumbled with the knot of the string that tied his pack, slowly unwrapped the cloth and spread it out, and the treasure he took out at last and held in shuddering hands was his own head.

He led the stealthy life of a vagabond, no longer actually fleeing from people, but rather avoiding them. And one day his roaming led him through a hilly region of lush grass which looked lovely and serene and seemed to welcome him, as though he ought to know it. In one place he recognized a meadow with softly swaying grasses in flower, in another a willow grove which reminded him of the serene and innocent days when he had not yet known love and jealousy, hatred and revenge. It was the pastureland where he had once tended the herd with his companions; that had been the most untroubled period of his youth. Now he looked back upon it across vast chasms of irrevocability. A sweet melancholy in his heart answered the voices that welcomed him here, the wind fluttering the silvery willows, the jolly song of the little brooks, the trilling of the birds, and the deep golden buzz of bumblebees. It all sounded and smelled of refuge, home; never before, used as he was to the roaming herdsman's life, had he ever felt that a countryside was so homelike, so much part of him.

Accompanied and guided by these voices in his soul, with feelings like those of a soldier home from the wars, he wandered about this pleasant landscape, for the first time in many terrible months not a stranger, a fugitive, a candidate for death, but with an open heart, thinking of nothing, desiring nothing, surrendering utterly to the tranquil present, grateful and somewhat astonished at himself and at this new, unwonted, rapturous state of mind, this undemanding receptivity, this serenity without tensions, this new mode of taking delight in close observation. He felt drawn to the forest which lay beyond the green meadows. In among the trees, amid the dusk speckled by sunlight, the feeling of returning home intensified, and led him along paths which his feet seemed to find by themselves, until he passed through a fern thicket, a dense little forest of ferns in the midst of the greater woods, and reached a tiny hut. On the ground in front of the hut sat the motionless yogi whom he had once watched, and to whom he had brought milk and butter.

Dasa stopped, as if he had just awakened. Everything here was the same as it had been; here no time had passed, there had been no killing and suffering. Here, it seemed, time and life were hard as crystal, frozen in eternity. He stood looking at the old man, and there returned to his heart that admiration, love, and longing which he had felt upon his first sight of the yogi. He looked at the hut and thought that it probably needed some repairs before the onset of the next rainy season. Then he ventured a few cautious steps forward. He entered the hut and peered around. There was little there, almost nothing: a pallet of leaves, a gourd containing some water, and an empty pouch made of bast. He took the pouch and went into the woods searching for food. He returned with fruit and the sweet pith of certain trees. Then he went off with the gourd and filled it with fresh water.

Now he had done all that could be done here. There was so little a man needed to live. Dasa kneeled on the ground and sank into reveries. He was content with this silent repose and dreaming in the woods, content with himself, with the voice within him that had led him here where as a boy he had once sensed something like peace, happiness, and home.

And so he remained with the silent yogi. He renewed the pallet of leaves, found food for the two of them, repaired the old hut, and began building a second for himself a short distance away. The old man appeared to tolerate him, but Dasa could not quite make out whether he had actually taken notice of him. When he rose from his meditation, it was only in order to go to sleep in the hut, to eat a bite, or to walk a bit in the woods. Dasa lived with him like a servant in the presence of a nobleman, or rather the way a small pet, a tame bird or a mongoose, say, lives along with human beings, useful and scarcely noticed. Since he had been a fugitive for so long, unsure of himself, suffering pangs of conscience, seeking concealment and perpetually fearing pursuit, this life of repose, the effortless small labors and the presence of a man who did not seem to notice him, did him a great deal of good for a while. His sleep was not troubled by frightful dreams; for half and then whole days at a time he forgot what had happened. The future did not enter his mind, and if ever a longing or desire came to him, it was to remain where he was, to be accepted by the yogi and initiated into the secret of a hermit's life, to become a yogi himself and partake of the proud indifference of yoga. He had begun to imitate the venerable ascetic's posture, to sit motionless like him with crossed legs, like him to gaze into an unknown and superreal world, and to cultivate apathy to everything around him. Whenever he made such attempts, he tired quickly; he found his limbs stiff and his back aching, was plagued by mosquitoes or bothered by all sorts of itches and twitches which compelled him to move, to scratch himself, and finally to stand up again. But several times he had felt something different, a sense of emptiness, lightness, and floating in air, such as sometimes comes in dreams in which we touch the ground only lightly now and then, gently pushing off from it to drift like a wisp of fluff. At such moments he had an inkling of what it must be like to float about that way all the time, body and soul divesting themselves of all weight and sharing the movements of a greater, purer, sunnier life, exalted and absorbed by a beyond, by timelessness and immutability. But these intimations had lasted only a moment. And every time he plummeted back into his ordinary self, disappointed, he thought that he must persuade the master to become his teacher, to initiate him into his exercises and secret arts and make a yogi of him also. But how was he to do that? It did not seem as if the old man would ever notice him, that there would ever be an exchange of words between them. Just as the yogi seemed beyond the day and hour, beyond the forest and hut, he also seemed beyond all words.

Nevertheless, one day he spoke a word. There came a time during which Dasa again dreamt night after night, often bewilderingly sweet and often bewilderingly dreadful dreams, either of his wife Pravati or the horrors of life as a fugitive. And by day he made no progress, could not long endure sitting and practicing, could not help thinking about women and love. He tramped about the forest a great deal. He blamed the weather for his condition; these were sultry days with sudden gusts of hot wind.

One more such bad day came. The mosquitoes hummed. Dasa had had another of his anguished dreams that left him with a sense of fear and oppression. He no longer remembered it, but upon waking it seemed to him that it had been a wretched, outrageous, and shameful relapse into earlier states and stages of his life. All day long he moved restively about the hut, or squatted gloomily. He dabbed at odd tasks, several times sat down for meditation exercises, but would each time be seized by a feverish unrest. His limbs twitched, he felt as if ants were crawling over his feet, had a burning sensation in the nape of his neck, and was unable to endure stillness for more than a few moments. Now and then he cast shy and ashamed glances at the old man, who sat in the perfect posture, eyes turned inward, face floating above his body in inviolable serenity like the head of a flower.

On this day, when the yogi rose and turned toward the hut, Dasa went up to him. He had waited long for this moment, and now blocked his way and with the courage of fear addressed him.

“Forgive me for disturbing your peace, reverend father,” he said. “I am seeking peace, tranquility; I would like to live as you do and become like you. As you see, I am still young, but I have already tasted much suffering. Destiny has played cruelly with me. I was born to be a prince and cast out to become a herdsman. I became a herdsman, grew up, strong and happy as a young bull, innocent in my heart. Then my eyes were opened to women, and when I beheld the most beautiful of them, I put my life at her service. Not to possess her would have killed me. I left my companions, the herdsmen. I sued for Pravati's hand, was granted it, became a son‐in‐law, and labored hard for her. But Pravati was mine and loved me, or so I thought. Every evening I returned to her arms, lay upon her heart. Then, behold, the Rajah came to the neighborhood, the same on whose account I had been cast out as a child. He came and took Pravati from me; I was condemned to see her in his arms. That was the greatest agony I have ever experienced; it changed me and my whole life. I slew the Rajah. I killed and led the life of a criminal and fugitive. Every man's hand was against me; my life was not safe for an hour until I stumbled upon this place. I am a foolish man, reverend father; I am a killer and perhaps may still be caught and drawn and quartered. I can no longer endure this terrible life; I want to be done with it.”

The yogi had listened quietly to this outburst, with downcast eyes. Now he opened them and fixed his gaze upon Dasa's face, a bright, piercing, almost unbearably firm, composed, and lucid gaze. And while he studied Dasa's face, seemingly pondering his tale, his mouth slowly twisted into a smile, then a laugh. Soundlessly laughing, he shook his head, and said: “Maya! Maya!”

Utterly bewildered and shamed, Dasa stood stock still. The yogi, before his evening meal, took a short walk on the narrow path that led into the ferns. With quiet, rhythmic step he paced back and forth. After several hundred paces, he returned and entered his hut. His face was once more as it had always been, turned toward something other than the world of appearances. What had been the meaning of the laugh breaking through that impassive countenance? Had that terrible laughter at Dasa's anguished confession and plea been benevolent or mocking, comforting or condemning, divine or demonic? Had it been merely the cynical bleat of an old man no longer able to take things seriously, or the amusement of a sage at another's folly? Had it been rejection, farewell, dismissal? Or was it meant as advice, an invitation to Dasa to follow his example and join in his laughter? Dasa could not solve the riddle. Late into the night he continued to ponder the meaning of this laughter with which the old man seemed to have summed up his life, his happiness, and his misery. His thoughts chewed on it as if it were a tough root that somehow had a hidden savor. And likewise he chewed upon and pondered and mulled over the word that the old man had called out so loudly, so laughingly and gaily and with such incomprehensible amusement: “Maya! Maya!” He half knew, half guessed the general meaning of the word, and the intonation the laughing old man had given it seemed also to suggest a meaning. Maya — that was Dasa's life, Dasa's youth, Dasa's sweet felicity and bitter misery. Beautiful Pravati was Maya; love and its delights were Maya; all life was Maya. To the eyes of this yogi Dasa's life, all men's lives, everything was Maya, was a kind of childishness, a spectacle, theater, an illusion, emptiness in bright wrappings, a soap bubble — something one could laugh at and at the same time despise, but by no means take seriously.

But although the yogi might be able to dismiss Dasa's life with laughter and the word Maya, Dasa himself could not. Much as he might wish to become a laughing yogi himself, and to see his own life as nothing but Maya, the whole of that life had been roused in him once more during these restive days and nights. He remembered now all the things he had nearly forgotten when he found refuge here after the stresses of his life as a fugitive. There seemed to him only the slightest hope that he would ever be able to learn the art of yoga, let alone to become as adept at it as the old man himself. But then — what was the sense of his lingering in this forest? It had been an asylum; he had recuperated a bit and gathered strength, had come to his senses somewhat. That was something, was in fact a great deal. And perhaps out in the country the hunt for the Rajah's murderer had ended and he could continue his wanderings without any great danger.

He decided to do so. He would depart next day. The world was vast; he could not remain in this hiding place forever.

This decision gave him a measure of peace.

He had intended to leave at dawn. But when he awoke after a long sleep the sun was already high in the sky. The yogi had begun his meditation, and Dasa did not want to leave without bidding good‐by. Moreover, he still had a request to make. And so he waited, hour after hour, until the man rose, stretched his limbs, and began his pacing. Then Dasa once more blocked his way, bowed repeatedly, and obstinately remained until the master directed an inquiring look at him.

“Master,” he said humbly, “I am going my way. I shall no longer disturb your tranquility. But permit me a request this one last time, venerable father. When I told you about my life, you laughed and exclaimed, 'Maya!' I implore you, teach me more about Maya.”

➖➖➖