2026-02-21

AQ chính truyện (1)

Lỗ Tấn

~ 

Người dịch: Đặng Thai Mai và Trương Chính

Nhà xuất bản Văn học, 1963

~

Bản tiếng Anh: “The True Story of Ah Q”

Translated into English by George Kin Leung

The Commercial Press, Limited, Shanghai, China, 1927

 

I. TỰA

Tôi có ý viết cho chú AQ một pho chính truyện đã mấy năm trời nay rồi, nhưng một đằng tính viết, một đằng lại ngần ngại. Điều đó đủ chứng tỏ rằng tôi chẳng có tư cách một nhà “lập ngôn” tí nào. Chả là xưa nay những ngòi bút bất hủ phải dành để viết về những nhân vật bất hủ. Thế rồi, nhân vật nhờ văn chương mà trường thọ, văn chương cũng nhờ nhân vật mà được lưu truyền. Rút cục, văn chương nhờ nhân vật hay nhân vật nhờ văn chương mà được lưu truyền, cũng khó nói cho minh bạch. Ấy thế mà chung qui tôi lại vẫn cứ nghĩ đến viết truyện cho A Q. Thì ra tâm trí tôi như có ma quỷ ám ảnh.

Nhưng vừa cầm bút định viết thiên văn chương “tố chủ” này, tôi đã cảm thấy nhiều điều khó khăn.

Một là cái nhan đề cuốn truyện. Đức Thánh nói rằng: “Danh bất chính tắc ngôn bất thuận” (Tên không đúng thì lời nói không xuôi). Ấy là một điều mình phải đặc biệt chú ý. Truyện có nhiều loại: liệt truyện, tự truyện, nội truyện, ngoại truyện, biệt truyện, gia truyện, tiểu truyện, ..., phiền một nỗi không có một tên nào hợp cả. Gọi là “liệt truyện” ư? Thì đây nào có phải là một nhân vật có tên tuổi bằng vai bằng lứa với những nhân vật tai to mặt lớn trong “chính sử” ! Gọi là “tự truyện” ư? Thì tôi nào có phải là A Q? Còn nói là “nội truyện”, thì A Q quyết không phải là thần tiên. Hay là dùng chữ “biệt truyện” vậy? Khốn nỗi ông Đại Tổng thống, ngài chưa hề hạ dụ cho quốc sử quán chép “bản truyện” của A Q bao giờ. Vẫn biết rằng mặc dù trong bộ chính sử nước Anh không hề chép liệt truyện các người đánh bạc, mà nhà đại văn hào Dickens cũng đã viết ra bộ Liệt truyện những người đánh bạc. Nhưng một nhà văn hào có thể như thế, chứ bọn mình thì quyết không xong. Sau nữa, còn hai chữ “gia truyện”. Nhưng tôi không rõ tôi với A Q có phải là bà con không, mà con cháu y cũng chưa nhờ tôi viết hộ bao giờ! Hay gọi là “tiểu truyện”? Thì A Q cũng chưa hề có một bộ “đại truyện” nào cả. Nói tóm lại, truyện này cũng có thể cho là một bộ “bản truyện”, nhưng xét ra, văn chương của tôi nôm na mách qué lắm, toàn dùng những lời của “anh kéo xe, chị bán tương”, lẽ nào lại dám lạm dụng như thế! Cực chẳng đã, đành phải mượn hai chữ “chính truyện” trong câu đưa đẩy mà mấy nhà viết tiểu thuyết “không chính quy” vẫn dùng: “Nhàn thoại hưu đề ngôn quy chính truyện” (Hãy gác những chuyện rườm rà để kể lại chuyện chính) mà đặt cho bộ sách cái tên “chính truyện”, mặc dù hai chữ này có thể lẫn lộn với hai chữ “chính truyền” trong tên bộ sách có tiếng của cổ nhân là bộ Thư pháp chính truyền thì cũng mặc!

Hai là, lệ thường phàm viết truyện, người ta vẫn hay mào đầu bằng mấy chữ “Ông Mỗ, tự là Mỗ, người xứ nọ, xứ kia ...” thế nhưng tôi lại không biết A Q họ gì hết? Có một lần, tưởng như A Q là họ Triệu; nhưng đến ngày hôm sau thì lại không lấy gì làm chắc nữa. Ấy là hôm cậu con Cụ Cố nhà họ Triệu vừa thi đỗ tú tài. Hôm ấy, tiếng phèng la bèng! bèng! báo tin cho làng nước biết. A Q uống luôn hai bát rượu tăm rồi khoa chân múa tay nói rằng: tin ấy cũng làm cho y rất vẻ vang, bởi vì y vốn là bà con với cụ Triệu; nếu tính theo đúng thế thứ trong gia phả thì y còn đứng ngang hàng với ông nội cậu tú kia đấy! Lúc đó, những người đứng xung quanh nghe cũng có vẻ kính nể y. Nào ngờ, hôm sau bác khán làng đã gọi A Q đến nhà Cụ Cố họ Triệu. Vừa thấy A Q, cụ mặt bừng bừng mắng ngay:

- A Q! Mày là một thằng khốn nạn mà mày lại dám nhận là họ hàng với tao kia à!

A Q đứng câm miệng.

Cụ càng nhìn, càng giận, sấn tới mấy bước nữa, nói:

- Mày dám nói láo như thế à? Làm sao tao lại họ hàng với thứ mày được? Mày là người họ Triệu à?

A Q vẫn đứng im thin thít, muốn liệu thế chuồn, nhưng Cụ Cố đã nhảy tới, tát cho một tát vào mặt.

- Mày là người họ Triệu thế nào được kia chứ? Mày mà họ Triệu vào cái ngữ nào?

A Q không hề biện bác gì về chỗ y chính là họ Triệu hay không cả, chỉ đưa tay sờ vào má bên trái rồi cùng bác khán đi ra. Ra khỏi cửa, bác khán còn mắng cho một mẻ nữa, đành phải kỉnh cho bác hai quan tiền rượu. Những người biết chuyện đều cho A Q đến là vớ vẩn, khi không, chuốc lấy trận đòn oan, chứ nào đã chắc gì mình là người họ Triệu; mà dẫu có quả là người họ Triệu đi nữa thì trước mặt Cụ Cố, cũng không nên nói dại như vậy. Thế là từ đấy về sau, không ai nhắc đến chuyện A Q họ gì nữa. Vì vậy mà tôi không biết được thực tình A Q họ gì cả.

Ba là, tôi cũng không biết chữ tên A Q viết như thế nào. Lúc y còn sống, người ta gọi y là A Quây, đến khi chết rồi thì chả hề ai nhắc đến tên ấy nữa, còn nói gì đến việc chép vào sử sách! Mà nếu như có việc chép vào sử sách, thì đây là lần đầu tiên đây, cho nên sự khó khăn này tôi vấp trước ai hết. Tôi từng có lúc nghĩ kỹ rằng: A Quây chính là A Quế hoặc là A Quí đây! Nếu như A Q có cái biệt hiệu là Nguyệt đình, hoặc giả y đã ăn sinh nhật vào khoảng tháng tám, thì nhất định là A Quế đứt đi rồi. Nhưng y lại chưa hề có biệt hiệu - mà có nữa cũng không ai biết -, lại cũng chưa hề gửi thiếp cho ai vào ngày sinh nhật để người ta gửi đến cho những bài thơ chúc tụng, thành ra viết A Quế là võ đoán. Lại nếu như y có một ông anh hoặc ông em tên là A Phú chẳng hạn, thì nhất định y là A Quí; nhưng y chỉ trơ trọi có một mình. Vậy viết A Quí cũng chẳng có bằng chứng gì. Còn những chữ lạ khác cùng âm quây thì tìm không ra. Trước đây, tôi cũng có hỏi qua cậu Tú con cụ Triệu; nào ngờ một người uyên bác như cậu ấymà cũng mù tịt. Cậu ta lại kết luận rằng đó là tại ông Trần Độc Tú đấy! Ông ta ra tờ Tân thanh niên rồi đề xướng việc đem chữ Trung quốc mà viết theo lối chữ Tây, thành ra quốc túy trầm luân, không biết tra khảo vào đâu nữa. Cuối cùng, tôi đành phải nhớ một người làng lục hộ hồ sơ án A Q xem sao. Ròng rã tám tháng trời, người ta mới trả lời cho tôi rằng: Trong bản án không hề thấy tên nào đọc na ná là A Quây cả. Không biết có chắc hay không, hoặc giả người ta không tra khảo gì cả cũng nên, nhưng tôi không còn có cách nào khác nữa. Sợ lối “chú âm phù hiệu” chưa được thông dụng, tôi đành dùng lối chữ Tây, theo cách phiên âm của người Anh mà viết thành A Quây, và viết tắt là A Q vậy. Như thế, tôi đã nhắm mắt làm theo bọn Tân thanh niên, trong lòng cũng hết sức áy náy, nhưng cậu Tú còn bí nữa là tôi đây, biết làm thế nào?

Bốn là quê quán A Q. Nếu như y là người họ Triệu thì theo thói quen hay xưng quận vọng, có thể chiếu theo chỗ chú giải trong cuốn Quận danh bách gia tính mà nói rằng: y là người “Thiên thủy, miền lũng tây”. Nhưng đáng tiếc, A Q họ gì chưa rõ lắm, thì quê quán y ở đâu cũng chưa có thể định được. Tiếng rằng A Q sinh bình vẫn trú ngụ ở làng Mùi, nhưng y lại cứ luôn luôn đi ngủ trọ đâu đâu ấy. Thành thử không thể nói y là người làng Mùi được. Nếu nói là người làng Mùi thì trái với phép viết sử.

Một điều an ủi cho tôi là chữ A thì đúng hết sức, quyết không mắc vào khuyết điểm vơ quàng vơ xiên, có thể đưa ra tuyên bố cùng các nhà thông thái được. Còn như những việc khác, chỉ mong các đồ đệ của ông Hồ Thích Chi là những người “sính lịch sử, sính khảo cứu” sau này có tìm ra manh mối gì khác chăng? Nhưng lúc đó, e cuốn A Q chính truyện của tôi đã mất tích từ bao giờ rồi ...

Trên đây cũng cho đi là một bài tựa.

➖➖➖

Phần tiếng Anh

The True Story of Ah Q (1927)

by Lu Xun, translated by George Kin Leung

---

Chapter I

A foreword by the author

For more than a year or two I have been wanting to write the true story of Ah Q, but while, on the one hand, I was desirous of doing it, on the other, I vacillated in my purpose. This proves that I am not the sort of person whose name can depend upon his writing for preservation, because in times past it has been necessary that an immortal pen preserve in writing the memory of a person who is to be of imperishable fame; therefore, it is not clear which is dependent upon the other, whether the person is propagated by the pen, or the pen by the person, the point in question becoming more and more unsettled. Yet, my thoughts would inevitably return to Ah Q with such persistence that it seemed as if some supernatural power within my mind kept goading me to the task.

However, on placing my writing brush down to the paper to compose this soon-to-be-forgotten sketch, I fully realize the Herculean difficulties which beset me.

My first task is to find a suitable name for the work. Confucius said, “If the name is not proper, the words will not ring true,” and due regard should be paid to his saying. Names for a work of this sort are legion: biography, autobiography, mythological record, history of the relations of the emperor's wives, special biography, family history, and short sketch; but it is regrettable that none of these is suited for my use. Biography? This record is not worthy of being placed side by side with those of men of eminence in authentic history. Autobiography? I am not Ah Q. If this is to be called “an outside record,[1] where is his “inside record”? If the title “mythological record” is used, it is plain that Ah Q is not a supernatural being. Special biography? The truth is that the president has never given the Department of History a mandate for the making of a record of Ah Q's history. Although the history of England contains no biography of gamblers, the eminent writer Conan Doyle once wrote such a book entitled “Rodney Stone,” but it is permissible only for a writer of his eminence to create such works and not permissible for a writer of my humble attainments to do so. The next consideration is the family history. I do not, in fact, know whether I had the same forefathers as Ah Q or not, and thus far I have received no reverential treatment at the hands of Ah Q's sons and grandsons. A short sketch, perhaps? But Ah Q never had a long one. To settle the matter once and for all, we might consider this a personal record; but judging from my own writing, which is in the diction of wagon haulers and street mongers and very inferior in style, I dare not make more pretension than is seemly. So, as a last resort, I have no choice but to use as my title the two characters, “true story,” taken from the phrase “Refrain from inconsequential speech; keep to the true story,” which is a favorite quotation of the novelists, who are not included in the category of the three religions and the nine professions. Even if these two characters should be erroneously considered to be taken from the book of the ancients, the “Su-fa Ching-ch'uan,”[2] there is no remedy for the situation.

Second, it is customary on commencing a record of this kind to open with the general introduction: “Mr. So-and-so, otherwise known as So-and-so, and who is a native of Such-and-such a district”; but I do not know Ah Q's surname. There was a time when he seemed to have the surname Chao, but a day later this had turned out to be a matter of doubt.

On this particular occasion, the Venerable Mr. Chao's son had attained the rank of Hsiu-t'sai.[3] The booming of gongs announced the arrival of the good news in the village. Ah Q, having just gulped down two bowls of yellow wine, was gesticulating with his hands, stamping his feet, and explaining that this event reflected great honor upon himself because he and the Venerable Mr. Chao were of the same surname. By careful family exposition, he made it clear that he was more venerable than the Hsiu-t'sai by three geneological degrees. At this juncture, a few bystanders who had caught his high-sounding words, began to stand in awe of him.

But how was it to be expected that, on the day following, the ti-pao[4] would summon Ah Q into the presence of the Venerable Mr. Chao? As soon as this man set eyes on Ah Q, his face lighted up with red fury.

“Ah Q, you stupid creature! Did you say that you were of the same surname as I?” he shouted.

Ah Q did not so much as open his mouth.

The more he looked at him the more infuriated the Venerable Mr. Chao became. He ran forward a few steps, exclaiming: “How dare you speak such nonsense! How could I have such a relative as you? Is your surname Chao?”

Ah Q remained silent, wishing to retreat to the rear, but the Venerable Mr. Chao rushed upon him and gave him a smack on the mouth.

“How could your surname be Chao! . . . How could a creature of your sort be worthy of the surname Chao?” Ah Q neither offered resistance nor argued that his surname was Chao but merely stroked his left cheek and withdrew with the ti-pao. Once outside, he received from the ti-pao also a severe reprimanding and thanked him for it by giving him two hundred cash for wine money. Those who learned of this maintained that Ah Q was entirely ignorant of the ways of the world — that he was thus actually inviting people to smack him. So it is probable that his surname might not have been Chao, and even if it had been, he should not have indulged in such chatter when the Venerable Mr. Chao was about. But since to this day no one has mentioned his surname, I have never been sure what it is.

Third, I also do not know how to write Ah Q's name. When he was living, people called him Ah Quei, but after his death, no one again referred to him as Ah Quei. Therefore, how could it happen that a person of his humble station should have his name preserved on durable material such as bamboo or cloth? If we mention preserving his name on bamboo or cloth for a record, this would be the first time it had been done for him, so I am here beset with a difficulty. I have already given the matter my careful thought. Could it be that Ah Quei stands for Ah Quei meaning cassia (桂), or Ah Quei meaning nobility (貴)? If he had been called Yüeh-ting[5] meaning Moon Pavilion, or if he had been born during the eighth moon, he surely would have been called Ah Quei meaning cassia — he had no other name, or if he had, no one knew what it was — also he would never, on his birthday, have distributed invitations for the securing of complimentary verses. If we were to write his name as Ah Quei meaning cassia, we should be settling the matter too arbitrarily. If he had had an elder brother or a younger one named Ah Fu meaning wealth (富), his name surely would have been Ah Quei meaning nobility, but this could not be, since he was alone in the world; so if his name were written Ah Quei meaning nobility, there would be no means of verifying the authenticity of this assumption. The remaining characters with the sound quei are even more unsuitable for comparison.

In the past, I have already made inquiry of the Venerable Mr. Chao's son, the Hsiu-t'sai; and who would think that so highly educated and cultured a gentleman would have been absolutely ignorant in this matter? But the conclusion which he drew was this: namely, when Ch'en Tu-hsiu inaugurated the New Youth Magazine for the introduction of European words, the flower of culture in this nation had sunk into oblivion and so there was no means of investigating the matter I have in mind.

My last resort was to request one of my hometown acquaintances to go in person and delve into the legal documents dealing with Ah Q's case. Eight months later, I received a letter in reply stating that the documents contained no mention of any person whose name was anywhere near the sound of quei. Although I do not know whether there actually was no such name mentioned or whether he did not investigate the matter, still, there is no other course of investigation open to me. Fearing that the system of Mandarin phonetics may not be in vogue just now, I prefer to use a European letter after the fashion of the English spelling, making the name read “Ah Quei,” which we shall abbreviate to “Ah Q.” This is akin to following blindly the New Youth Magazine, and I feel thoroughly ashamed of myself; but if the Hsiu-t'sai did not know any better, what could you expect of poor me?

Fourth is the matter of Ah Q's native district. If he were actually a Chao, we might, after the old and popular custom, which now prevails in telling of one's native district, look among the footnotes in the general list of surnames and find something of this sort, “Lung-hsi, Tien-shiu, Person”; but it is regrettable that Ah Q's surname is, after all, not wholly settled and hence his native district cannot be decided upon.

Although he lived for the most part in Weichuang, he was often in the habit of living in other places, and so he cannot be considered a native of Weichuang. Were we to consider him a native of Weichuang, we would not be in agreement with the accepted methods of writing history.

I may at least find consolation in the fact that the character “Ah” (阿) (a character preceding all familiar names), is legitimate beyond all doubt; and it can be in no way susceptible to misinterpretation and is worthy of being presented at its face value to the general public. As for the rest, that cannot be investigated, except by people of deep erudition. My only hope is that the scientific minds of the historian and the antiquarian, such as Mr. Hu Shih's followers, will be able, in the future, to discover many clues to this mystery; but I fear that by that time my “True Story of Ah Q” will have passed into oblivion.

The foregoing may be considered as a preface to it.

---

Notes

1. Here we have a play on Chinese characters. The two characters wai-ch'uan (外傳), separately mean “outside” and “record,” but taken together mean a record of the wives of the emperor's relations. Here the character wai (外) is played against the character nei (內), which is to follow and which means “inside”; but again the play goes on with a subtle turn because the phrase, nei-ch'uan (內傳), literally “inside record,” used together means a mythological record.

2. Ching-ch'uan (正傳) are the two characters for “true story.”

3. A Hsiu-t'sai is a scholar who has qualified for the governmental examinations in his district.

4. A ti-pao (地保) is a man appointed over a certain portion of country to notify officials of any disorders or crimes. He must be honest, with property, and educated.

5. Yüeh-ting means, literally, “Moon Pavilion.” There is some connection in Chinese folklore between the moon and the cassia (桂). In fact, it is believed that the shadow on the moon is the shadow of a cassia tree. Also the moon shines the brightest and the cassia blooms in the eighth moon of the Chinese calendar. Therefore the writer says that if Ah Quei had been otherwise called Yueh-ting, or if his birthday was in the eighth moon, his name must be written 阿桂.

➖➖➖