2026-02-28

AQ chính truyện (2)

Lỗ Tấn

 

Người dịch: Đặng Thai Mai và Trương Chính

Nhà xuất bản Văn học, 1963

~

Bản tiếng Anh: “The True Story of Ah Q”

Translated into English by George Kin Leung

The Commercial Press, Limited, Shanghai, China, 1927

~

II. LƯỢC THUẬT NHỮNG CHUYỆN ĐẮC THẮNG CỦA AQ

A Q không những tên, họ, quê quán đều mập mờ, cho đến “hành trạng” trước kia ra sao cũng không rõ ràng nốt. Số là người làng Mùi đối với A Q xưa nay thì cần y làm công cho, hoặc chỉ đem y ra làm trò cười mà thôi, chứ không bao giờ có ai chú ý đến “hành trạng” của y cả. Mà chính y tự mình cũng chưa hề bao giờ nói tới chuyện đó hết. Chỉ có những lúc cãi lộn với ai thì họa hoằn y mới trừng ngược mắt lên mà tuyên bố:

- Nhà tao xưa kia có bề có thế bằng mấy mày kia! Thứ mày thấm vào đâu!

A Q không hề có nhà cửa. Y trọ ngay trong đền Thổ Cốc làng Mùi. Y cũng không có nghề nghiệp nhất định, chỉ đi làm thuê làm mướn cho người ta, ai thuê gặt lúa thì gặt lúa, thuê giã gạo thì giã gạo, thuê chống thuyền thì chống thuyền. Ngộ những lúc công việc kéo dài thì y ở lại trong nhà chủ tạm thời hôm đó, xong công việc lại đi. Cho nên, người ta có công việc bận bịu lắm thì còn nhớ đến A Q, nhưng nhớ là nhớ công ăn việc làm, chứ nào phải nhớ gì đến “hành trạng”! Rồi đến lúc công việc rỗi thì luôn cả A Q người ta cũng chả nhớ nữa, còn nói gì đến “hành trạng”!

Ấy thế mà có một lần, một ông lão nào đã tâng bốc y một câu như sau: “A Q được việc thật!” Lúc đó A Q đang đánh trần đứng trước lão, người gầy gò và bộ uể oải; người ngoài chả ai hiểu lão kia nói thật hay chế giễu, nhưng A Q rất lấy làm đắc ý.

A Q lại có tính tự cao. Cả bấy nhiêu mặt dân trong làng Mùi, y tuyệt nhiên không đếm xỉa đến ai cả. Cho đến hai cậu đồ trong làng cũng vậy, y vẫn xem thường hết sức. Phú cậu đồ giả, ngày sau có thể thành thầy tú giả dã. Cụ Cố nhà họ Triệu và Cụ Cố nhà họ Tiền là hai người mà trong làng ai ai cũng kính trọng, bởi vì hai cụ gia tư đã giàu có, lại hai cậu con là hai cậu đồ; thế mà chỉ một mình A Q là không ra vẻ sùng bái lắm. Y nghĩ bụng: “Con tớ ngày sau lại không làm nên, to bằng năm bằng mười lũ ấy à!”. Hơn nữa, A Q lại có thể lên mặt với cả làng Mùi ở chỗ y đã lên huyện mấy bận, mặc dù y có trọng gì lũ phố phường. Thì chẳng hạn như cái ghế dài ba thước, rộng ba tấc, ở làng Mùi gọi là cái “ghế dài”, A Q cũng gọi là “ghế dài”, thế mà trên huyện họ lại gọi là “tràng kỷ”! Y nghĩ bụng: “Gọi như thế là sai! Là đáng cười!” Ở làng Mùi, rán cá, người ta bao giờ cũng cho thêm một vài lá hành dài bằng ba đốt tay, thế mà trên huyện, họ lại cho nhánh hành thái thỏ vào! A Q nghĩ bụng: “Thế là sai, là đáng cười!” Nhưng người làng Mùi là những người nhà quê, chưa hề đi đâu cả, lại chẳng đáng cười hơn ai hết hay sao? Một đời chúng nó chưa hề biết trên huyện người ta rán cá như thế nào kia mà!

A Q là người “trước kia có bề có thế”, kiến thức rộng, lại “được việc”, kể ra cũng đã có thể gọi là người “hoàn toàn” lắm rồi. Chỉ đáng tiếc là trong người y còn có một tí khuyết điểm. Bực bội nhất là ngay trên đầu có một đám sẹo to tướng chẳng biết từ bao giờ. Mặc dù đám sẹo đó cũng là vật sở hữu của y, nhưng xem trong ý tứ y thì hình như y cũng chẳng cho là quý báu gì, bởi vì y kiêng tuyệt không dùng đến tiếng “sẹo” và tất cả những tiếng âm gần giống âm “sẹo”. Về sau cứ mở rộng phạm vi dần, tiếng “sáng”, tiếng “rạng” cũng kiêng, rồi tiếng “đèn”, tiếng “đuốc” cũng kiêng tuốt. Chẳng cứ người nào, bất kỳ vô tình hay hữu ý mà phạm phải huý là A Q nổi giận, cái đám sẹo đỏ ửng lên, y nhìn để đánh giá đối thủ rồi kẻ ít mồm ít miệng là y chửi, kẻ sức yếu là y đánh. Nhưng chẳng biết thế quái nào, A Q thường vẫn thua nhiều hơn là được. Do đó y thay đổi dần dần chính sách, về sau chỉ lườm kẻ thù bằng một cặp mắt giận dữ nữa mà thôi.

Nào ngờ, sau lúc A Q thi hành cái chính sách “lườm nguýt” đó thì bọn vô công rồi nghề ở làng Mùi lại càng thích chọc ghẹo y hơn. Hễ thấy mặt A Q đâu là y như chúng nó giả vờ làm bộ ngạc nhiên nói:

- Ơ kìa! Sáng quang lên rồi kia kìa!

A Q lại nổi giận, lại lườm bằng một cặp mắt rất dữ tợn.

Nhưng chúng nó vẫn không sợ, cứ nói:

- À té ra có ngọn đèn bảo hiểm kia kìa!

Không có cách gì đối phó, A Q đành nghĩ ra một câu để trả thù:

- Thứ chúng mày không xứng ...

Lúc đó, y lại có cảm tưởng rằng cái sẹo trên đầu y không phải là một cái sẹo tầm thường mà là một cái sẹo vinh diệu, danh giá nữa kia. Nhưng như trên kia đã nói, A Q là người kiến thức rộng, y biết ngay rằng nếu y nói nữa nhất định sẽ phạm húy, nên y không nói hết câu.

Thế mà lắm đứa vẫn chưa chịu thôi, cứ ghẹo y, thành ra cuối cùng lại đánh nhau. Thực tế thì A Q thua, người ta nắm lấy cái đuôi sam vàng hoe của y dúi đầu vào tường thình thình bốn năm cái liền rồi mới hả dạ bỏ đi. Còn A Q thì đứng ngẩn người ra một lúc, nghĩ bụng:

- Nó đánh mình thì khác gì nó đánh bố nó. Thật thời buổi này hết chỗ nói!

Rồi cũng hớn hở ra về vẻ đắc thắng.

Cái điều A Q vừa nghĩ trong bụng, về sau y nói toạc ra. Vì vậy, những kẻ vẫn hay chọc ghẹo y đều biết rõ cái thủ đoạn đắc thắng tưởng tượng đó của y. Cho nên, từ đó hễ đứa nào tóm lấy cái đuôi sam vàng hoa của y, nó cũng bảo:

- A Q này! Đây không phải là con đánh bố đâu nhé! Đây là người đánh con vật, nghe chưa? Hãy nói đi nào: người đánh con vật!

A Q hai tay cố giữ lấy cái đuôi sam, nghếch đầu lên nói:

- Đánh con sâu! Được chưa! Tớ là sâu! Chưa thả ra à!

Tuy A Q đã nhận là sâu rồi mà nó vẫn chưa chịu thả. Nó còn tóm lấy đầu y dúi luôn năm sáu cái thình thình nữa vào chỗ nào gần đó rồi mới hớn hở bỏ đi, yên trí rằng sau trận này y có thể xấu hổ mà chết đi được! Nhưng chưa đầy mươi giây đồng hồ sau, A Q đã lại hớn hở ra về có vẻ đắc thắng. Y nhận thấy y là người giỏi nhịn nhục bậc nhất, và ngoài việc “nhịn nhục” ra, thì về mọi phương diện, y vẫn là người “bậc nhất”. Trạng nguyên cũng chỉ là người “bậc nhất” mà thôi! “Thứ mày kể vào đâu”!

Sau lúc đã dùng bấy nhiêu phương pháp thần diệu ra đối phó với kẻ thù, A Q liền khoan khoái đi tới quán rượu, nốc luôn mấy chén, đùa cợt với anh này, cãi lộn với anh kia, lại “đắc thắng” rồi mới hớn hở bỏ về đền Thổ Cốc, ngả ra làm một giấc đến sáng.

Giá phỏng trong túi sẵn tiền thì A Q đi đánh bạc. Giữa một đám người xúm nhau ngồi xổm, A Q mặt đầm đìa những mồ hôi là mồ hôi chen ngay vào, tiếng nói giòn hơn ai hết.

- Này, cửa Thanh lang, bốn quan đấy!

- Mở lớ!

Bác nhà cái vừa mở vừa xướng, mặt cũng đầm đìa những mồ hôi là mồ hôi.

- Thiên môn lớ ... Bao nhiêu cửa giác cho về lớ! Cửa nhân và Xuyên đường để lại lớ! Tiền A Q đâu? Đưa đây!

- Cửa Xuyên đường một quan này! Quan năm này!

Giữa bấy nhiêu tiếng xướng ngân nga đó, tiền của A Q cứ thế dần dần luồn vào túi một bọn người khác, mặt cũng như mặt y, cũng đầm đìa những mồ hôi là mồ hôi. Cuối cùng, A Q đành tháo ra ngoài vòng, đứng sau lưng bọn con bạc mà nhìn vào và hồi hộp thay cho kẻ khác, cho đến lúc tan sòng mới ngậm ngùi trở vào đền Thổ Cốc, để hôm sau sẽ lại vác cặp mắt sưng húp đi làm thuê.

Kể ra “mất ngựa biết đâu không phải là một điều may cho ông già cửa ải”. Đã có lần, A Q bất hạnh được luôn một canh bạc, nhưng lần ấy cơ hồ lại như là thất bại.

Đêm hôm ấy, làng Mùi rước thần. Theo lệ thường, làng có tổ chức một đám hát. Bên rạp hát, cũng theo lệ thường, có mấy sòng bạc. Đối với A Q, tiếng trống, tiếng phèng la bên rạp như phảng phất ở đâu ngoài mười dặm đường xa dội lại. Chỉ có tiếng xướng của nhà cái là y nghe rành mạch. Y được luôn mấy hội. Tiền đồng thành bạc hào, bạc hào thành bạc đồng, bạc đồng chất dần dần thành một đống; A Q đắc ý, mặt mày nở hẳn lên.

- Này! Thiên môn hai đồng này!

A Q không biết rõ ai đánh nhau với ai và vì cớ gì, chỉ thấy tiếng mắng chửi, tiếng đấm đá cứ ào ào loạn xạ cả lên, choáng cả đầu óc một hồi khá lâu. Lúc y ngồi dậy được thì lũ con bạc đã biến đâu mất, cả bọn người xung quanh hồi nãy cũng không thấy một ai nữa! A Q cảm thấy có mấy chỗ đau ran lên như vừa bị mấy quả đấm, mấy cú đá vào người. Trước mặt y, một bọn đứng nhìn ra vẻ ngạc nhiên. A Q bàng hoàng chạy về đền Thổ Cốc, rồi đến lúc định được thần hồn thì mới sực nhớ ra rằng đống tiền của mình cũng bay đâu mất rồi. Trong ngày hội, bọn phường bạc đều là người tứ chiếng, biết dò đâu cho ra manh mối?

Rõ ràng một đống bạc đồng trắng xóa lên đó, mà lại là của mình, thế mà bây giờ biến đâu mất! Cứ cho là “con nó cướp của bố đi” và tự mắng mình là “đồ con sâu” cũng vẫn không khuây được. Lần ấy, A Q mới hơi cảm thấy nỗi đau khổ của một cuộc bại trận thật tình.

Nhưng chẳng mấy chốc là A Q lại đã chuyển bại thành thắng. Y sẽ dang cánh tay phải lên, rán hết sức đánh vào mặt y luôn hai bạt tai, đau ran lên. Đánh xong, y hình như đã hả dạ, tựa hồ người đánh là mình là người bị đánh bại lại là một “mình” nào khác ... Rồi một lát, y có cảm tưởng rằng y vừa mới đánh một đứa nào ấy, mặc dù còn đau nhức cả mặt mũi. Y hả lòng hả dạ ngả lưng xuống giường.

Thế là ngủ thẳng.

➖➖➖

Phần tiếng Anh

The True Story of Ah Q (1927)

by Lu Xun, translated by George Kin Leung

---

Chapter II

A brief account of Ah Q's victories

Not only are the surname and native district of Ah Q matters of uncertainty, but even his former doings are matters of doubt. This is due to the fact that the people of Weichuang merely made use of his services or made light of him, and never paid attention to his doings. Ah Q himself threw no light on these matters, but when he was engaged in verbal fusillades with others, he would dilate the pupils of his eyes and exclaim: “My ancestors . . . were greater than yours by a long shot! What sort of creature may you be considered, anyway!”

Having no family, Ah Q lived in the T'uku Temple of Weichuang. He had no steady trade, merely doing odd jobs for others: if wheat had to be cut, he cut it; if rice were to be ground, he ground it; if a boat were to be rowed, he rowed it. Should the period of work be long, he might live in the house of his temporary employer, but as soon as the work was over, he would take his leave. Thus it came about that whenever people were busy, they would call Ah Q to mind, but what they actually recalled was his services and not his doings, for as soon as the particular work was over, Ah Q himself had long been forgotten. So his doings are hardly worth mentioning.

It happened once that an old man said in laudatory tones, “Ah Q surely can work!” At that moment, Ah Q, in all his lanky leanness and bare to the waist, stood indolently before him. Outsiders were not sure whether this remark was sincerely meant or was just a sarcastic fling, but Ah Q, nevertheless, was highly delighted.

Ah Q had a very high opinion of himself and therefore held all the inhabitants of Weichuang in contempt, and those whom he held lowest were its two scholars whom he considered not worth the exertion of a smile. Scholars are likely to attain the rank of Hsiu-t'sai. The Venerable Mr. Chao and the Venerable Mr. Chin enjoyed the respect of the inhabitants not only because of their wealth but also because they were the fathers of scholars; but Ah Q, by the attitude he assumed, showed no special sign of respect for them. He thought to himself, “My sons will be greater than yours by a long shot!”

Besides, Ah Q had gone to the city a few times and naturally felt all the more satisfied with his own attainments. But he also heartily despised the city folk. For instance, a wooden bench, two feet by three inches, the Weichuangites called a long bench and so did he; while the city dwellers called it a tiao[6] bench. “That is wrong,” thought he. “How ludicrous!” For large-headed fish, fried in oil, the Weichuangites used, as a garnish, scallion leaves sliced half an inch in length, while the urbanites sliced the scallion leaves into silken shreds. He again thought, “That also is wrong and laughable!” The truth of the situation is that the Weichuangites were comical rustics, who had not seen the great outside world. They had never seen a city fried-fish!

Ah Q, with his “eminent ancestors,” superior knowledge, and “real ability for work,” was almost a complete man of parts, but it is regrettable that in his physical make-up there was a flaw. This very repulsive feature lay on his scalp where, in a few spots, at some time unknown, impetigo scars had appeared. Albeit they were on his own body, Ah Q did not seem to consider that they added to his self-esteem. For this reason, he tabooed the character lai which means mange or impetigo, and extended that taboo to all the characters with the sound lai. Afterwards, he widened the scope of the taboo to include such words as kuang, “bright,” liang, “brilliant,” and still later spread the taboo to “lamp” and “candle.” Whenever these taboos were violated by others, and it mattered not whether it had been done intentionally or unintentionally, every one of Ah Q's scars would flush with fury. He would survey his offender, and if the latter happened to be a poor quarreler, he would revile him; if he happened to be puny, he would strike him. It is not known how it came about, but Ah Q eventually suffered many defeats and accordingly adopted a new policy, which, in general, was to glare at his offender with infuriated eyes.

And how was it to be understood that after Ah Q had adopted the infuriated-eye policy the ordinary run of Weichuangites found even more pleasure in teasing him? As soon as they set eyes on him, they would feign to be in great awe, gasping, “Hey there, it's brightening up!”

Ah Q, as was his habit, would become angry and direct his infuriated eyes at the offenders.

“So, there is a kerosene lamp here!” they would continue without fear.

Ah Q would have no recourse but to find words for retaliation and to sneer, “But you aren't even clever enough to have . . . !” At such a moment, the impetigo scars on his head seemed uncommon scars of a glorious and noble species. But we have already mentioned in the foregoing lines that Ah Q was a man of the world, so knew at once that he was about to break his own taboo, and spoke no more, in order to avoid the unutterable word.

The ordinary person would not let the matter rest here, but would continue teasing until in the end they would come to fisticuffs. On being defeated, Ah Q was grasped by his brownish queue and had his head knocked against the wall four or five times. It was then that ordinary folk felt fully satisfied that they had gained a triumph, and would leave. Ah Q would stand for a second, thinking in his heart: “I will consider that I have been beaten by my sons. Ah, the world is going to the dogs . . .” and accordingly, he in turn would feel satisfied at heart that the victory was his; and thus he would walk off.

Having turned this matter over in his heart, Ah Q would thereafter always find expression in words, so it came about that almost all who were in the habit of teasing him knew that he possessed a method whereby he maintained an unconquerable spirit; thus afterward, whenever they would clutch his brownish queue, they would forestall him, saying: “Ah Q, this is not a case of a son beating his father; it is a case of human beings beating an animal. Repeat the words yourself, 'Human beings beating an animal!'“

Holding on to his queue at the roots of the hair, Ah Q would set his head to one side and spurt out: “Beating an insect, is that to your satisfaction? I am an insect . . . now will you let me go?”

But in spite of the fact that he admitted that he was an insect, ordinary folk would not let him go; and wherever they happened to be, as in times past, they would give him five or six knocks and leave, feeling fully satisfied at heart that they had gained a victory. They were sure that Ah Q had met his Waterloo this time; but it was not ten minutes before Ah Q would walk off, feeling fully satisfied in his heart that he had gained the victory. He felt that he was the “foremost self-belittler”; and if the words, “self-belittler,” were taken away from the phrase, the remaining “foremost” applied to him. Was not the candidate who receives the highest honor in the government examinations also first, “foremost,” like himself? “And what kind of creature may you be considered?” he would think to himself.

After Ah Q had used these supreme strategies to conquer his enemy, he would run with added elation to the wine shop and gulp down a few bowls of wine, all the while joking with the others present, or exchanging verbal jabs, and after another victory there, would return happy to T'uku Temple, where he let his head sink into slumber.

If he happened to have money, he would be off to play dominoes. The whole crowd would be stooping on the ground, Ah Q, with perspiration streaming all over his face, sandwiched in the whole mass. He would bellow out in a voice louder than all the others, “Green Dragon 400!”

“Hey . . . open . . . there!” the stake holder, also with his face covered with perspiration, would sing out as he lifted the lid. “Tien-men leh (which made Ah Q lose with the Green Dragon)! Chiao-hui leh! Jen and Ch'uang-t'ang have no stakes on them. Hand over Ah Q's coppers!”

“Ch'uang-t'ang 100 . . . 150!”

To the tune of such chanting, Ah Q's money would gradually find its way to the loin purse of another, whose face was also streaming with perspiration. In the end, he would squeeze outside the crowd and stand there looking on, following with personal interest the ups and downs of some one else; and thus he continued until the game was ended. It was not until then that he would leave, all unwilling, and return to T'uku Temple. On the following day, he would go to work with eyes swollen from the lack of sleep.

But the truth of the saying, “How was it to be concluded that the loss of the old man's horse at the border country was not actually blessing?”[7] was borne out when Ah Q had one unfortunate streak of winning, which proved to be for his own ill luck.

On that particular evening, Weichuang was holding festivities in honor of its gods and, as was the custom, a dramatic performance was being offered. Near the stage were the customary and numerous gambling tables. The racket of the gongs of the play seemed to be ten Chinese miles away from Ah Q's ears; the one thing he heard was the the singing voice of the lid-lifting stake holder. Ah Q kept winning; coppers turned into silver coin, coin into dollars, and dollars into high stacks. Ravished with delight, he cried out:

“Two dollars on tien-men!”

He did not know how it came about or who had started the fray. Sounds of profanity, sounds of blows, sounds of shuffling feet; there was one grand mass of confusion, from which he crawled away, not seeing the gambling tables, not seeing the people. On several parts of his body, it seemed very much as if there were somewhat of a smarting sensation, as if he had received a few knocks and kicks. A few onlookers stared at him in astonishment. He felt as if something were missing; on arriving at T'uku Temple, he steadied himself and then discovered that his pile of dollars was nowhere to be seen! Since most of the people attending the festival were not Weichuangites, where was he to seek the culprits?

Ah, glittering pile of dollars! And it had been his . . . now nowhere to be seen! To console himself, he let himself believe that the money had been taken away by his sons and in his misery there was nothing left for him except to call himself an insect. While he continued to feel miserable, he tasted, on this reversal of his fortunes, a portion of the bitter gall of defeat.

But anon he turned his defeat into victory. He raised his right hand, and with great strength, slapped his mouth twice. Followed a stinging sensation and a bit of pain. After this slapping, his heart felt consoled and his temper assuaged, for it seemed as if he himself had done the slapping and that another himself had received the slapping, and so it was not long before he felt as if he were hitting some one else — despite the fact that his lips were still smarting. He lay down fully satisfied in heart that he had gained a victory.

Presently he fell asleep.

---

Notes

6. The character tiao (條) is used in connection with long objects.

7. The story has the force of a proverb, which has as its lesson that most things which appear a misfortune at first may turn out for the best in the end, and vice versa. The incident of the story is as follows:

“Once an old man, who lived at the borders of the barbarian country, lost a horse. When his neighbors came to offer their sympathy, the old man asked, 'How do you know that this is not good fortune?' A few months later, the lost horse returned, accompanied by an excellent horse of barbarian breed. When many came to congratulate him, he again asked, 'How do you know that this may not be a misfortune?' After this wealthy family had the new horse in its possession, the son, who was fond of riding, fell from the horse and broke his leg. When people came to offer their condolence, the old man asked, 'May this not be good fortune?' A year later when the barbarians made a great invasion into the country, all able-bodied youths went to war and nine tenths of them were killed. The old man's son was not sent to battle because of his crippled leg; he and his aged father lived happily together.”

➖➖➖