Nghìn Lẻ Một Đêm (đêm 3-9) - Vô danh

2021-05-29 

Nghìn Lẻ Một Đêm (đêm 3-9)

Vô danh

-

Tiếng Việt: Phan Quang dịch từ bản dịch tiếng Pháp của Antoine Galland;

Tiếng Anh: Edward William Lane dịch từ tiếng Ả-rập ra tiếng Anh cổ;

Bản tiếng Anh được lấy từ “The Project Gutenberg EBook of The Thousand and One Nights”

~

CHUYỆN NGƯỜI ĐÁNH CÁ

CHUYỆN NHÀ VUA HY LẠP VÀ THẦY THUỐC ĐUBĂNG

CHUYỆN ÔNG CHỒNG VÀ CON VẸT

CHUYỆN QUAN TỂ TƯỚNG BỊ TRỪNG TRỊ

CHUYỆN NHÀ VUA TRẺ NƯỚC CÁC ĐẢO ĐEN

~

CHUYỆN NGƯỜI ĐÁNH CÁ

Ngày xưa có một lão đánh cá khá cao tuổi và nghèo túng đến nỗi không sao kiếm được đủ bữa để nuôi sống gia đình gồm một vợ và ba con.

Ngày nào lão cũng đi đánh cá từ sớm và cũng tự đặt ra cái lệ là ngày nào cũng chỉ buông lưới bốn lần mà thôi.

Một buổi sáng lão ra đi từ lúc còn ánh trăng. Đến bờ biển, lão cởi áo quần ngoài và buông lưới. Khi kéo lưới vào bờ, lúc đầu lão cảm thấy nặng tay. Những tưởng đánh được một mẻ khá, lão đã khấp khởi mừng thầm. Nhưng một lát sau, nhận ra không phải là cá mà chỉ là một bộ xương lừa nằm trong lưới, lão rất đỗi buồn rầu vì mẻ lưới hẩm hiu.

Vá lại xong tấm lưới bị bộ xương lừa làm rách nhiều chỗ, lão đánh cá ngán ngẩm vì một mẻ đánh đã rủi ro như vậy, buông lưới lần thứ hai. Kéo thấy nặng tay hơn lần trước, lão chắc mẩm lần này lưới sẽ đầy những cá. Nhưng cũng lại chỉ thu được một cái thùng lớn đựng đầy đá cuội và bùn. Vô cùng ngao ngán, lão đánh cá kêu lên, giọng đáng thương: “Hỡi số phận, xin thôi đừng ghét lão, thôi đừng hành hạ một con người đau khổ đang cầu khẩn mi buông tha! Lão từ nhà đến đây kiếm cá để sống, mi thì lại báo cái chết của lão! Lão chẳng có nghề ngỗng gì ngoài cái nghề này để kiếm ăn qua bữa. Mặc dù chăm chút biết bao đến nghề nghiệp của mình, lão vẫn không làm sao chu cấp nổi cho gia đình những nhu cầu thiết yếu nhất. Nhưng mà có lẽ lão đã nhầm khi kêu van số phận. Mi vốn thích làm tình làm tội những con người nhân hậu, mi vốn thích để các bậc vĩ nhân sống trong tối tăm trong lúc lại ưu đãi những kẻ độc ác; mi đề cao những đứa không hề có chút đức hạnh nào đáng cho người ta tin cậy.”

Dứt lời than vãn, lão hất tung cái thùng. Sau khi rửa sạch tấm lưới bám đầy bùn, lão buông lưới lần thứ ba. Nhưng lão chỉ kéo lên được đá, vỏ sò và rác rưởi. Không thể nào mô tả hết sự thất vọng của lão. Lão gần như trở thành người quẫn trí. Tuy vậy trời bắt đầu sáng, lão không quên đọc kinh như một người Hồi giáo ngoan đạo^⑱ rồi khấn thêm: “Hỡi Thượng đế, Người biết rằng mỗi ngày con chỉ buông lưới bốn lần mà thôi! Con đã ba lần tung lưới mà không thu được một chút kết quả nào. Chỉ còn một lần này nữa thôi; cầu xin Thượng đế giúp làm sao biển cả thuận lợi cho con, như xưa kia Người đã khiến trời yên biển lặng giúp cho Môidơ^⑲ vậy.”

Cầu nguyện xong, ông lão đánh cá buông lưới lần thứ tư. Khi cho rằng chắc cá đã vào, lão kéo cái lưới lên cũng khá vất vả như những lần trước. Tuy vẫn không được con cá nào, nhưng lão nhặt được một cái lọ bằng đồng thau mà qua trọng lượng của nó, hình như có chứa đựng một thứ gì bên trong. Cái lọ nút kín, được niêm phong bằng chì và có mang một dấu ấn. Điều đó làm lão vui lên, lão tự nhủ: “Ta sẽ mang cái lọ này đi bán cho thợ đúc đồng, được tiền ta sẽ đi mua một đấu lúa mì.”

Lão ngắm nghía cái lọ đủ mọi phía. Lão lắc lắc để xem thử những gì đựng bên trong có phát ra tiếng động hay không. Chẳng nghe thấy gì, lại thêm có cái dấu ấn trên nắp chì, làm cho lão nghĩ rằng chắc hẳn cái lọ chứa đựng một vật gì quý báu lắm. Để làm sáng tỏ, lão với lấy con dao, và chẳng khó khăn gì lắm, lão mở được cái nắp. Lão dốc ngược cái lọ song chẳng có gì rơi ra, điều làm cho lão hết sức ngạc nhiên. Lão đặt cái lọ xuống trước mặt, và trong khi lão đang chăm chú ngắm nghía, thì từ miệng lọ tuôn ra một luồng khói khá dày, buộc lão phải thụt lùi về phía sau vài ba bước.

Luồng khói ấy bốc lên cao tận mây xanh, trải dài trên mặt nước và ven bờ biển, tạo thành một đám mây và sương mù lớn. Cảnh tượng đó làm lão vô cùng ngạc nhiên. Khói tuôn ra hết lọ thì tụ tập lại và trở thành một vật rắn từ đó hình thành một vị thần cao lớn gấp đôi con người khổng lồ cao lớn nhất. Trông thấy con quái vật cao quá cỡ như vậy, lão đánh cá muốn co giò chạy. Nhưng quá luống cuống vì khiếp đảm, lão không sao nhấc nổi chân lên.

Thoạt tiên vị thần thốt lên: “Xalômông, hỡi Xalômông, đấng tiên tri vĩ đại của Thượng đế, xin tha thứ, xin tha thứ, không bao giờ con còn dám chống lại ý muốn của Người nữa. Con xin phục tùng mọi mệnh lệnh của Người.”

Nghe được mấy lời ông thần vừa thốt, lão đánh cá bình tĩnh trở lại và nói: “Này vị thần linh cao lớn kia ơi, ngài nói gì vậy? Xalômông đấng tiên tri của Thượng đế qua đời hơn một nghìn tám trăm năm, và chúng ta hiện đang sống thời tận cùng các thế kỷ. Ngài hãy kể cho tôi nghe chuyện về ngài, nguyên do vì đâu ngài bị nhốt trong chiếc lọ này?”

Nghe hỏi, vị thần nhìn lão đánh cá một cách kiêu ngạo và trả lời: “Mày hãy nói với ta cho có lễ độ hơn; mày to gan quá đấy, sao dám gọi ta là thần linh cao lớn?”

Lão cãi:

- Phải chăng tôi sẽ nói với ngài lễ độ hơn, nếu tôi gọi ngài là một con cú gặp may?

- Tao bảo mày phải ăn nói cho lễ độ hơn trước khi tao giết chết mày.

- Ơ hay! Sao ngài lại giết tôi? – Lão vặn lại. – Tôi vừa giải thoát cho ngài, ngài đã quên rồi ư?

- Không, ta nhớ, nhưng điều đó cũng không ngăn trở việc ta giết mày. Ta chỉ có một ân huệ để ban cho mày mà thôi.

- Ân huệ gì vậy? – Lão đánh cá hỏi.

- Ấy là cho phép mày lựa chọn cách mày muốn chết như thế nào.

- Nhưng tôi đã làm điều gì xúc phạm đến ngài? – Lão hỏi. – Thế ra ngài thưởng công cho cái việc tốt lành tôi giúp ngài bằng cách ấy phải không?

- Ta không thể đối xử với mày bằng cách nào khác hơn. – Vị thần nói. – Mày không muốn tin thì hãy nghe cho thủng chuyện ta kể đây:

“Ta vốn là một vị thần linh nổi loạn chống lại quyền uy của Thượng đế. Tất cả các thần linh khác đều thừa nhận Xalômông vĩ đại, đấng tiên tri của Thượng đế, và đều thần phục Người, chỉ có Xaca và ta là những kẻ duy nhất không chịu hạ mình làm việc đó. Để trả thù, nhà vua hùng mạnh ấy sai Atxáp, con của Barakhia, tể tướng của Người, đến bắt ta. Lệnh đó được thực hiện. Atxáp đến bắt ta, cưỡng bức ta đến trước ngai vàng của chúa tể ông ta. Xalômông, con của Đavít, ra lệnh cho ta phải từ bỏ lối sống của mình, phải thừa nhận quyền lực của Người và phục tùng mệnh lệnh của Người. Ta ngạo nghễ từ chối không tuân theo. Ta thà chịu đựng mọi sự thù ghét của Người còn hơn là thề trung thành và thần phục, như Người buộc ta phải làm. Để trừng phạt ta, Người giam ta vào trong cái lọ này; và để ta không thể nào vượt ngục, Người tự tay đóng lên cái nắp bằng chì con ấn của Người có khắc tên Thượng đế. Xong đâu đấy, Người giao cái lọ cho một trong những thần linh chịu thuần phục và truyền cho hắn ném ta xuống biển. Lệnh ấy được thi hành mặc dù ta chẳng muốn chút nào. Trong thế kỷ tù đày đầu tiên, ta thề nếu có ai giải thoát cho ta trước khi hết hạn một trăm năm, ta sẽ làm cho người đó trở nên giàu có, cho dù ngay cả khi người ấy qua đời. Nhưng một thế kỷ trôi qua, mà chẳng có ai làm giúp ta cái việc tốt lành ấy cả. Trong thế kỷ thứ hai, ta thề sẽ mở cửa tất cả các kho tàng trên trái đất giao cho bất kỳ người nào đem lại tự do cho ta. Nhưng ta vẫn không được may mắn gì hơn. Trong thế kỷ thứ ba, ta hứa sẽ làm cho người giải thoát ta trở thành một ông vua hùng mạnh. Hồn thiêng của ta sẽ luôn luôn ở bên cạnh người đó, và cứ mỗi ngày ta sẽ thỏa mãn cho người đó ba điều ước, cho dù những điều ước ấy như thế nào.

Nhưng thế kỷ này lại trôi qua giống như hai thế kỷ trước, còn ta vẫn cứ lâm vào tình trạng giam cầm. Cuối cùng, chán ngán, hay đúng hơn là điên tiết vì thấy mình bị tù đày quá lâu, ta thề nếu từ đây ai giải thoát ta, ta sẽ giết chết không chút xót thương và sẽ không ban cho một ân huệ nào khác ngoài việc cho phép tự lựa chọn cách chết. Chính vì vậy mà ta cho phép mày tự chọn, xem mày muốn được ta giết bằng cách nào.”

Những lời của vị thần làm lão đánh cá rất lo âu.

- Khốn nạn thân tôi! – Lão kêu lên. – Sao tôi lại đến chốn này làm ơn cho một kẻ vong ân bội nghĩa? Xin ngài hãy xót thương, hãy nhận ra sự bất công của ngài, và hãy xóa bỏ lời thề quá ư vô lý. Hãy tha tội cho lão. Thượng đế sẽ đại xá cho ngài. Nếu ngài rộng lượng cho lão được sống, thì Thượng đế sẽ che chở cho ngài tránh khỏi mọi mưu toan ám hại.

- Không, – vị thần nói – mày nhất định phải chết. Mày muốn được cái chết nào thì hãy chọn đi, để tao kết liễu đời mày.

Thấy vị thần khăng khăng muốn giết mình, lão đánh cá đau đớn vô cùng. Lão tiếc thương thân mình thì ít mà thương cho ba đứa con sẽ lâm vào cảnh khốn cùng sau khi mất bố thì nhiều. Lão cố gắng tìm cách làm cho vị thần bớt giận: “Ngài ôi! Xin ngài hãy nghĩ đến việc tôi vừa làm cho ngài mà đoái thương!”

- Thì ta đã chẳng bảo, chính vì việc làm của mày mà ta bắt buộc phải kết liễu đời mày đó sao.

- Thật là lạ lùng làm sao! – Lão đánh cá đáp. – Ai lại khăng khăng lấy oán báo ân đến mức ấy bao giờ. Tục ngữ có câu: người nào làm điều lành cho kẻ không đáng được hưởng thì bao giờ cũng bị đền đáp không hay. Thú thật, trước đây lão cho rằng câu tục ngữ đó sai. Không có gì xúc phạm lẽ phải và luật lệ xã hội hơn là câu nói đó. Thế mà giờ đây lão phải đau đớn mà nhận ra rằng nó quá ư đúng đắn.

Vị thần ngắt lời:

- Chớ để mất thời giờ, mọi lý lẽ đều không làm thay đổi chủ định của ta đâu. Hãy nói nhanh lên, mày muốn được ta giết chết bằng cách nào?

Sự bức bách làm nảy trí thông minh. Lão đánh cá nghĩ ra một mẹo. Lão nói với thần: “Vì không có cách nào tránh khỏi chết, thôi thì lão đành phục tùng ý Trời vậy. Nhưng trước khi chọn cách chết, lão cầu xin ngài, hãy vì uy danh vĩ đại của Thượng đế đã được khắc vào con ấn của đấng tiên tri Xalômông, con trai Đavít, mà trả lời thật thà cho lão biết câu lão hỏi ngài sau đây.”

Thấy mình lâm vào thế không thể khước từ lời cầu xin nhân danh Thượng đế, hung thần run sợ trong lòng. Hắn bảo lão đánh cá: “Nào, mày muốn hỏi gì ta thì hỏi nhanh lên!”

Được thần cho phép, lão đánh cá liền hỏi: “Lão muốn biết có đúng ngài đã ở trong cái lọ ấy không? Ngài có dám thề trước Thượng đế rằng quả đúng như vậy không?”

- Đúng, ta xin thề trước Thượng đế rằng ta đã ở trong cái lọ, điều đó hoàn toàn đúng sự thật.

- Thật thà mà nói lão không sao tin được lời ngài. Cái lọ một bàn chân của ngài thôi cũng không đút lọt, làm sao có thể chứa đựng toàn bộ thân thể ngài cơ chứ!

- Nhưng ta thề độc với mày, đúng là với cái hình dạng như mày thấy ta đây, ta đã ở trong ấy. Ta đã thề long trọng như vậy mày vẫn không tin ư?

- Vâng, đúng thế. – Lão nói. – Lão sẽ chẳng bao giờ tin đâu, trừ phi ngài cho lão tận mắt trông thấy.

Thế là thân thể hung thần tự nhiên tan ra, biến thành khói trải dài trên mặt nước và ven bờ biển rồi sau đó tụ tập lại và chui trở vào trong lọ một cách chậm rãi và đều đều cho đến khi không còn sót gì bên ngoài.

Từ trong lọ vọng ra tiếng nói với người đánh cá: “Thế nào, hỡi người đánh cá hay hoài nghi kia, giờ ta đã vào trong lọ, mày tin rồi chứ?”

Không trả lời, người đánh cá vớ lấy cái nắp chụp nhanh lên miệng rồi kêu to: “Này hung thần, giờ đến lượt mày van ta, và cho mày lựa chọn lấy, mày muốn ta cho mày chết bằng cách nào? Nhưng mà thôi, tốt hơn ta lại ném mày trở về biển ngay ở chỗ ta vừa vớt mày lên. Rồi ta sẽ làm một cái nhà trên bờ này. Ta sẽ luôn luôn ở đây để báo cho tất cả những người đánh cá nào đến đây buông lưới, rằng hãy chớ có vớt lên một hung thần độc ác như mày, kẻ đã thề sẽ giết chết người nào cứu vớt nó và cho nó trở lại tự do.”

Nghe những lời xúc phạm ấy, hung thần nổi xung, cố hết sức để thoát ra ngoài lọ nhưng không sao được vì bị cái dấu ấn của đấng tiên tri Xalômông, con vua Đavít cản trở.

Thấy người đánh cá có lợi thế hơn mình, hung thần đành nén lòng giấu cơn giận dữ. Hắn dịu giọng nói: “Hỡi người ngư phủ, bác hãy cẩn thận, chớ có làm điều bác vừa nói đấy nhé. Những việc ta làm vừa rồi chẳng qua là để đùa chơi một tí thôi, bác chớ coi là thật.”

- Này hung thần, – lão đánh cá đáp, – cách đây một lát mày là đấng vĩ đại nhất nhưng bây giờ là kẻ bé nhỏ nhất trong tất cả các thần linh. Mày hãy biết rằng những lời lẽ giả dối của mày chẳng giúp ích gì cho mày đâu. Mày sẽ trở về với biển cả. Nếu mày đã từng ở dưới biển suốt thời gian dài như mày đã kể cho ta nghe, thì mày cũng có thể ở đấy cho đến ngày tận thế. Ta đã nhân danh Thượng đế cầu xin mày chớ kết liễu đời ta, mày đã bác bỏ mọi lời cầu khẩn của ta, vậy thì giờ đến lượt ta sẽ đối xử với mày như mày đã đối xử với ta vậy.

Hung thần tìm hết cách làm động lòng người đánh cá: “Bác hãy mở cái nắp lọ, hãy trả tự do cho ta, ta van bác đấy. Ta xin hứa rằng ta sẽ làm hết sức mình cho bác hài lòng về ta.”

- Mày chỉ là một tên phản trắc! – Lão trả lời. – Ta sẽ đáng chết, nếu ta còn bất cẩn mà tin lời mày. Rồi mày cũng giết chết ta như ông vua Hy Lạp nào đó đã giết viên thầy thuốc Đubăng mà thôi. Đây là một câu chuyện mà ta muốn kể cho mày. Hãy nghe đây:

 

CHUYỆN NHÀ VUA HY LẠP VÀ THẦY THUỐC ĐUBĂNG

Ngày xưa, ở xứ Zuman thuộc nước Ba Tư, có một nhà vua, con dân của vua xứ ấy đều là người gốc Hy Lạp. Nhà vua bị bệnh phong. Các ngự y của vua đã hết lòng chạy chữa nhưng bệnh vẫn không khỏi. Khi các lương y trong triều đều chịu bó tay thì có một thầy thuốc rất tài giỏi có tên là Đubăng từ xứ khác đến.

Vị thầy thuốc này đã đọc hết các sách ỵ học bằng tiếng Hy Lạp, Ba Tư, Thổ Nhĩ Kỳ, A Rập, Latinh, Xyri và Hêbơrơ. Không những ông ta thuộc làu y lý mà còn nắm rất vững được chất độc hại cũng như tính tốt lành của mọi thứ thảo mộc trên đời.

Được tin nhà vua mắc bệnh và các ngự y đã chịu bó tay, thầy thuốc này cố gắng ăn mặc thật đàng hoàng và tìm cách để được giới thiệu ra mắt vua.

- Tâu bệ hạ, – ông nói – tôi được biết rằng tất cả các vị lương y từng hầu hạ bệ hạ nay đều chịu bó tay không chữa nổi bệnh phong của ngài. Nếu bệ hạ cho phép kẻ này được làm việc ấy, thì tôi xin bảo đảm có thể chữa lành bệnh cho ngài mà không cần phải dùng một thứ thuốc nào trong uống hoặc ngoài xoa.

Nghe tâu, vua Hy Lạp rất mừng:

- Nếu ông tài giỏi đến mức như ông vừa nói thì ta hứa sẽ làm cho ông giàu có. Ngoài những của cải mà ta ban thưởng cho ông, ta sẽ coi ông là vị đệ nhất sủng thần của ta. Vậy ông bảo đảm có thể làm cho ta khỏi bệnh phong mà không cần phải dùng đến phép chữa nội khoa hoặc ngoại khoa?

- Đúng như vậy, tâu bệ hạ. Và tôi tin chắc là nhờ ơn trên phù hộ, tôi sẽ đạt thành, và ngay ngày mai thôi, sẽ thấy rõ công hiệu.

Thầy thuốc Đubăng lui về, thửa một chiếc gậy chơi cầu rỗng ruột, bên trong chứa liều thuốc ông bào chế sẵn. Ông cũng làm một quả cầu theo cách của mình. Xong đâu đấy, ngay sáng hôm sau, vào ra mắt vua, phủ phục xuống đất, rồi mời vua lên ngựa ra bãi cầu. Thầy thuốc đưa gậy và cầu cho nhà vua và nói:

- Xin bệ hạ hãy cầm lấy và bắt đầu đánh cầu, đánh cho kỳ đến lúc bàn tay cũng như toàn thân ngài đều toát mồ hôi. Thuốc mà tôi để sẵn trong cán gậy đánh cầu này gặp hơi nóng bàn tay sẽ thấm vào cơ thể của ngài. Chừng nào bệ hạ đã thấy vã hết mồ hôi, ngài có thể ngừng chơi, vì thuốc đã công hiệu rồi đấy. Trở về cung, xin bệ hạ hãy tắm, hãy sai người kỳ cọ thật kỹ. Sau đấy xin mời ngài đi nghỉ. Sáng sớm mai, tỉnh giấc, ngài đã khỏi bệnh.

Nhà vua đón gậy, tung quả cầu rồi thúc ngựa đuổi theo đánh. Quả cầu được các quan hầu cùng chơi đánh lại. Cứ thế hai bên chơi cầu hồi lâu, cho đến khi toàn thân nhà vua mồ hôi đầm đìa. Thuốc đựng trong cán gậy công hiệu đúng như thầy thuốc nói. Thế là vua trở về cung tắm rửa và nhất nhất thực hiện đúng tất cả mọi điều thầy thuốc dặn.

Sáng hôm sau, tỉnh dậy, vua cực kỳ ngạc nhiên và mừng rỡ thấy mình đã khỏi bệnh. Thân thể vua hoàn toàn lành mạnh, như thể chưa bao giờ mắc phải chứng bệnh quái ác ấy.

Mặc xong áo quần, vua đến ngay phòng thiết triều, ngồi lên ngai và trỏ cho quần thần trông thấy. Mọi người nôn nóng muốn xem kết quả của phương thuốc đã tề tựu từ sớm. Thấy nhà vua đã hoàn toàn khỏi bệnh, ai nấy đều hết sức vui mừng.

Vừa lúc ấy, thầy thuốc Đubăng bước vào, phủ phục trước ngai. Trông thấy, vua gọi đến gần, cho ngồi cạnh mình, giới thiệu ông với mọi người. Trước mặt quần thần, vua không tiếc lời khen ngợi ông. Không chỉ có vậy. Hôm ấy, để ăn mừng, vua thết tiệc cả triều đình. Riêng thầy thuốc Đubăng, vua cho ngồi riêng cùng mâm với mình. Lúc bãi triều, vua ban cho thầy thuốc một chiếc áo rất đẹp giống như áo mà các vị đại thần vẫn mặc khi vào chầu, ngoài ra, còn cho thêm hai nghìn đồng xơcanh. Tóm lại nhà vua không biết làm sao nói hết lòng biết ơn của mình đối với thầy thuốc, cho nên ngày nào cũng ban thưởng cho ông nhiều tặng phẩm mới.

Nhà vua ấy có một tể tướng tính tình bủn xỉn, hay ghen ghét. Lão có thể làm đủ mọi thứ để hãm hại người. Lão không sao chịu nổi khi thấy nhà vua ban thưởng cho thầy thuốc nhiều đến vậy.

Thấy vai vế của mình có nguy cơ bị viên thầy thuốc lấn át, lão quyết định tìm cách làm cho nhà vua nghi kỵ ông.

Để thực hiện mưu đồ ấy, lão đến xin được gặp riêng vua, nói có việc cực kỳ hệ trọng xin được trình bày để vua tường. Vua hỏi có việc gì vậy, lão đáp:

- Tâu bệ hạ, thật là nguy hiểm cho một đấng quân vương nếu quá tin cẩn một người mà ta chưa thử thách được lòng trung thành. Bệ hạ đã ban ơn rất hậu và khen ngợi viên thầy thuốc, nhưng ngài chưa biết rằng y là một kẻ phản bội cố tìm cách lọt vào triều đình để kiếm dịp ám hại bệ hạ.

- Ông nghe tin từ đâu mà dám tâu với ta điều vừa nói đó? Nên nhớ là ông đang tâu với ta, và ta đâu phải là người nhẹ dạ cả tin.

- Tâu bệ hạ, – tể tướng quả quyết – tôi hoàn toàn biết rõ điều tôi vừa được vinh hạnh trình bệ hạ. Xin bệ hạ chớ quá tin vào một kẻ nguy hiểm như vậy. Nếu bệ hạ chưa thấy ra, cúi mong ngài hãy sáng suốt. Bởi vì, tôi xin khẩn khoản tâu trình một lần nữa, viên thầy thuốc ấy chính là kẻ đã ra đi từ nơi tận cùng của nước Hy Lạp quê hương của hắn để đến triều đình ta với ý đồ đen tối mà tôi vừa nói đó.

- Không, không, tể tướng à, – vua ngắt lời – ta tin chắc con người mà ông cho là xảo quyệt, là phản trắc ấy, là con người đạo đức nhất, cao thượng nhất trong tất cả mọi con người. Ông đã rõ ông ta đã chữa khỏi bệnh cho ta bằng cách thần diệu như thế nào rồi. Nếu ông ta muốn hãm hại ta thì tại sao ông ấy cứu sống ta? chỉ cần để mặc ta với cơn bệnh, thế nào ta cũng không qua khỏi; hồi ấy ta đã thấy hầu như chết đến nửa người rồi. Vậy thì ông chớ có xui ta nghi ngờ bất công nữa. Không những ta không nghe lời ông, mà ta báo trước cho ông biết là ngay từ hôm nay, ta sẽ ban cho thầy thuốc một món bổng lộc một nghìn đồng xơcanh hằng tháng, được hưởng cho đến trọn đời. Cho dù ta có chia sẻ với ông ta mọi thứ của cải và ngay cả đất nước này nữa, cũng vẫn chưa đủ đền đáp những gì thầy thuốc đã làm cho ta. Ta thấy ra rồi đó, chính đức hạnh của ông ấy khiến cho ông đem lòng ghen ghét. Nhưng ông chớ có bao giờ quên những điều mà viên thượng thư nọ đã tâu với chúa công Xinbát của mình để can gián nhà vua chớ giết hại con trai.

Tể tướng nói:

- Xin bệ hạ xá tội cho nếu tôi mạo muội hỏi, vị thượng thư ấy đã nói gì với vua Xinbát để can gián ông ta chớ giết hại con trai của mình?

Nhà vua chấp thuận:

- Để can gián vua Xinbát chớ vì chuyện mẹ ghẻ con chồng mà đi tới một hành động có thể sẽ hối hận sau này, quan thượng thư ấy đã kể câu chuyện sau đây:

 

CHUYỆN ÔNG CHỒNG VÀ CON VẸT

Một người đàn ông nọ có một bà vợ xinh đẹp. Anh ta mê vợ say đắm đến mức không bao giờ muốn rời. Một hôm vì có công việc bức bách phải đi xa, anh ta đến nơi bán chim tìm mua một con vẹt. Con vẹt này không những có thể nói khá thạo tiếng người mà còn có cái khiếu đặc biệt là có thể thuật lại những điều nó trông thấy. Mang lồng chim về nhà, anh ta bảo vợ hãy đưa về buồng riêng và chú ý chăm sóc hộ con chim trong khi anh đi xa. Nói xong, anh lên đường.

Khi trở về, anh không quên hỏi con vẹt những gì đã xảy ra trong khi anh vắng nhà. Con chim nọ cho biết nhiều chuyện, khiến anh trách mắng vợ thậm tệ.

Chị vợ nghi có con đầy tớ gái nào phản mình chăng. Nhưng tất cả đều thề là trung thành và cùng nhau đoán chắc rằng chính con vẹt đã ton hót những điều bậy bạ.

Biết rõ như vậy chị vợ nghĩ cách làm cho chồng hết nghi ngờ đồng thời cũng để trả thù con vẹt luôn thể. Và chị tìm được cách. Một hôm anh chồng có việc đi vắng một ngày. Chị vợ sai người ở gái mang lúa ra xay ngay dưới lồng chim, một người khác từ trên cao rưới nước xuống lồng làm như thể mưa, rồi một người thứ ba nữa dùng ngọn đèn sáng chiếu vào mắt vẹt. Những người ở nghe lời chủ, cùng nhau làm khéo léo công việc ấy gần suốt cả đêm.

Sáng hôm sau, người chồng trở về, hỏi chim vẹt đêm hôm qua ở nhà có chuyện gì không. Vẹt ta đáp:

- Thưa ông chủ, mưa to và sấm chớp suốt đêm làm cho tôi rất khó chịu. Thật không biết thưa ông rằng tôi đã chịu khổ sở vì chuyện ấy đến thế nào.

Anh chồng biết là đêm hôm qua trời không hề mưa. Anh quả quyết con vẹt nói dối chuyện này ắt nó cũng nói điêu cho vợ anh lần trước. Bực mình, anh tóm con chim lôi ra khỏi chuồng quật mạnh xuống đất, đến nỗi vẹt ta chết thẳng cẳng.

Sau đó, được hàng xóm cho hay là con vẹt chẳng phải nói điêu cho vợ anh đâu. Anh rất hối hận là đã giết chết con chim, nhưng hối hận thì chuyện cũng đã rồi.

Kể đến đây, nhà vua nói tiếp:

- Ông cũng vậy, ông tể tướng ạ, chỉ vì ghen ghét thầy thuốc Đubăng, người chẳng làm gì hại đến ông mà ông muốn cho ta giết ông ấy chứ gì? Ta sẽ chẳng làm đâu, để rồi sau này khỏi phải hối hận như anh chồng đã giết chết con vẹt kia.

Quá cay cú muốn làm hại thầy thuốc, tể tướng không chịu bỏ cuộc:

- Một con vẹt chết chẳng có gì quan trọng, tôi tin là anh chồng chẳng phải hối hận lâu. Nhưng tại sao việc lo kết tội sai một người vô tội lại khiến cho bệ hạ ngại ngùng tới mức không dám giết viên thầy thuốc? Riêng một việc có người tố cáo anh ta định ám hại bệ hạ, chỉ điều ấy thôi, chẳng đáng cho y chịu tội chết hay sao? Để gìn giữ an ninh cho đấng quân vương, thì một thoáng hoài nghi cũng đủ để trở thành một điều khẳng định: thà hi sinh người vô tội còn hơn là để cho hung thủ có cơ may thoát khỏi trừng trị. Tâu bệ hạ, không còn gì nghi ngờ nữa, tên thầy thuốc Đubăng quả thật muốn hãm hại ngài. Không phải là tôi đem lòng ghen ghét hắn ta đâu, mà chính lòng trung thành với bệ hạ buộc tôi phải tâu trình một việc hệ trọng đến vậy. Nếu điều tôi nói là sai, tôi xin chịu tội đúng theo cách xưa kia người ta trừng trị một tể tướng nọ.

Vua Hy Lạp tò mò hỏi:

- Vậy chứ tể tướng đã làm gì nên tội?

Tôi xin kể hầu bệ hạ, nếu ngài hạ cố lắng nghe cho.

 

CHUYỆN QUAN TỂ TƯỚNG BỊ TRỪNG TRỊ

Tể tướng kể:

- Ngày xưa, nhà vua nọ có một hoàng tử rất mê săn bắn. Vua cho phép con trai mình thỉnh thoảng được giải trí cách ấy, nhưng ra lệnh cho tể tướng bất kỳ lúc nào hoàng tử đi săn tể tướng cũng phải đi theo và để mắt trông chừng chàng.

Một hôm, trong một cuộc đi săn, hoàng tử say mê đuổi theo một con hươu, và nghĩ rằng tể tướng vẫn chạy theo mình.

Vì hăng máu, hoàng tử phóng ngựa chạy lâu và xa quá. Đến nỗi cuối cùng thấy còn lại mỗi một mình. Khi dừng lại, hoàng tử nhận ra mình đã nhầm đường, chàng muốn quay trở lại để tìm vị tể tướng đã không theo kịp, nhưng quanh quẩn một hồi, chàng bị lạc hẳn. Trong khi đang chạy quanh quẩn tìm đường, chàng chợt bắt gặp một thiếu phụ ăn mặc khá sang trọng đang khóc lóc thảm thiết.

Chàng gò cương dừng ngựa, hỏi thiếu phụ là ai, tại sao ngồi một mình chốn này, và có cần được giúp chăng.

Thiếu phụ đáp:

- Em là công chúa con vua một xứ thuộc Ấn Độ. Em đi dạo về nông thôn, nhưng nhỡ ngủ quên, ngã xuống và con ngựa chạy mất, em đang không biết rồi ra sao đây.

Hoàng tử thương hại mời thiếu phụ lên ngựa ngồi sau lưng mình. Thiếu phụ nhận lời.

Lúc đi ngang qua một táp lều, thiếu phụ xin xuống ngựa một chốc có việc cần, hoàng tử dừng ngựa và cho thị xuống. Hoàng tử cũng xuống ngựa, cầm cương ở tay và tiến đến táp lều. Chàng ngạc nhiên biết bao khi nghe người đàn bà nói:

- Các con đâu, hãy mừng đi, mẹ dẫn về cho các con một chàng trai khôi ngô béo tốt đây này.

- Đâu, đâu hở mẹ? chúng con phải ăn thịt nó ngay, chúng con đang đói đây. – Nhiều tiếng nhao nhao trả lời người đàn bà.

Không cần nghe nhiều hơn, hoàng tử đã hiểu mình đang gặp tai họa lớn. Hóa ra thiếu phụ tự xưng là công chúa con một ông vua thuộc Ấn Độ ấy là một mụ phù thủy. Mụ thường la cà những nơi vắng vẻ, tìm trăm phương ngàn kế lừa bắt và ăn sống những người qua đường. Hoảng hốt, chàng vội vàng nhảy tót ngay lên ngựa. Mụ phù thủy xuất hiện ngay lúc đó. Thấy đã hỏng việc, thị vờ hỏi:

- Chớ sợ hãi! Anh là ai? Anh tìm gì? Hoàng tử đáp:

- Tôi đang bị lạc, tôi đang tìm đường.

- Nếu anh bị lạc, anh hãy cầu Thượng đế. Người sẽ giải thoát anh khỏi lúc khó khăn.

Thế là hoàng tử ngước mắt lên trời, khấn: “Lạy Thượng đế tối thiêng liêng, xin hãy giải thoát cho con khỏi mụ phù thủy này.”

Nghe câu khấn, người đàn bà chui tạt vào lều, và hoàng tử vội vã thúc ngựa chạy.

May mắn làm sao, chàng tìm lại được đường, trở về cung an toàn lành lặn, và kể lại cho vua cha nỗi hiểm nghèo mình vừa trải qua do lỗi của viên tể tướng bất cẩn. Nhà vua nổi giận lôi đình, sai xử giảo tể tướng ngay tức khắc.

Kể xong, tể tướng nói tiếp với vua Hy Lạp:

- Tâu bệ hạ, xin trở lại chuyện thầy thuốc Đubăng. Nếu bệ hạ không dè chừng mà cứ một mực tin lão thì sẽ nguy to. Tôi được nguồn tin chắc chắn báo cho biết đó là một tên gián điệp được các kẻ thù của bệ hạ phái đến đây để tìm cách hại ngài. Lão đã chữa lành bệnh cho bệ hạ, ngài nói vậy ư? Ai dám bảo đảm chuyện đó? Có thể lão chỉ chữa bệnh bên ngoài nhưng thật ra là không. Biết đâu thứ thuốc ấy với thời gian sẽ chẳng có công dụng độc hại?

Nhà vua Hy Lạp, vốn cũng hơi trì độn, không đủ sáng suốt để nhận ra ác ý của tể tướng, cũng không đủ kiên quyết để giữ ý kiến ban đầu của mình. Lời tể tướng làm vua nao lòng.

- Tể tướng à, – vua nói – ông có lý đấy, có lẽ lão cố tình đến đây để hãm hại ta thật. Lão ta chỉ cần dùng đến một thứ hương liệu nào đó trong các loại thảo mộc của lão cũng đã đủ làm việc ấy. Vậy ta phải làm gì bây giờ?

Thấy nhà vua đã ngả theo ý mình, tể tướng nói:

- Tâu bệ hạ, phương sách tốt nhất để tinh thần bệ hạ được thanh thản, tính mạng bệ hạ được an khang, là ngay lập tức cho triệu lão đến, và khi lão vừa tới nơi, bệ hạ hãy ra lệnh chém đầu.

- Đúng thế, ta tin rằng chỉ có làm như vậy mới có thể phòng ngừa âm mưu của lão.

Nói xong, vua gọi một viên quan hầu, sai đi tìm thầy thuốc. Ông này không biết có chuyện gì, vội vã tới ngay hoàng cung. Vừa thấy mặt ông, vua hỏi:

- Mi có biết tại sao ta cho đòi mi đến đây hay không?

- Tâu bệ hạ không. Tôi đang chờ bệ hạ phán bảo.

- Ta đòi mi đến để sai giết chết mi cho khuất mắt ta.

Không thể nào diễn tả được sự ngạc nhiên của thầy thuốc Đubăng khi được nghe mình bị tội chết:

- Tâu bệ hạ, tại sao ngài hạ lệnh giết tôi? Tôi đã làm gì nên tội?

- Ta được nguồn tin chắc chắn cho biết mi là một tên gián điệp, mi được phái tới triều đình ta để mong ám hại ta. Để phòng ngừa, ta phải giết mi.

Quay lại phía đao phủ lúc ấy đang có mặt, vua phán:

- Hãy chém đầu nó, hãy giết chết tên khốn nạn đã luồn vào tận đây hòng hại ta!

Thầy thuốc hiểu ra chính những ân huệ, những của cải vua ban cho ông đã làm cho ông có nhiều kẻ thù, và ông vua yếu đuối đã tin nghe những lời xúc xiểm. Ông hối hận đã chữa khỏi bệnh phong cho vua, song hối hận giờ đây có ích gì.

- Vậy bệ hạ thưởng công cho tôi bằng cách ấy ư? Vua không muốn nghe nữa. Một lần nữa vua ra lệnh cho đao phủ khai đao. Thầy thuốc đành phải chuyển sang van xin:

- Hỡi ôi, tâu bệ hạ, xin bệ hạ hãy đoái thương cho tôi được sống. Thượng đế sẽ kéo dài tuổi thọ của ngài. Xin chớ bắt tôi phải chết, e rằng Thượng đế cũng sẽ bắt ngài phải chết theo.

Vua Hy Lạp đã không xót thương, còn quát:

- Không, không, tuyệt đối không, mi phải chết! Nếu không mi sẽ có cách tinh vi để hãm hại ta y như mi đã chữa cho ta khỏi bệnh vậy.

Thầy thuốc Đubăng nước mắt như mưa tiếc là mình đã làm ơn cho một kẻ bất nghĩa, và đành chịu chết. Đao phủ bịt mắt, trói tay ông và sắp sửa rút dao.

Các triều thần lúc ấy có mặt đều đem lòng thương hại, xúm lại xin tha cho thầy thuốc tội chết. Không những vua không lay chuyển, mà còn cất lời trách mắng họ nặng nề, đến nỗi không ai dám nói nữa.

Thầy thuốc bị bịt mắt, quỳ gối, sẵn sàng chờ lưỡi đao oan nghiệt nhưng vẫn cố gắng một lần cuối cùng:

- Bệ hạ đã bắt tôi phải chết thì ít ra ngài cũng cho tôi được phép quay về nhà sửa soạn phần mộ, vĩnh biệt gia đình, chia của làm phúc, và giao phó các cuốn sách thuốc quý của tôi cho những người biết cách sử dụng. Trong số sách ấy có một cuốn tôi muốn được tặng bệ hạ. Đó là một cuốn sách rất quý, rất đáng được cất giữ trong kho tàng của ngài.

- Cuốn sách mà mi nói đó quý ở chỗ nào? – Vua hỏi.

- Tâu bệ hạ, vì nó chứa đựng cơ man là điều kỳ lạ. Điều kỳ lạ nhất là sau khi bệ hạ đã sai chém đầu tôi, nếu ngài chịu khó lật đến trang thứ sáu, tìm đọc dòng thứ ba trang bên trái, thì đầu tôi sẽ trả lời tất cả những câu bệ hạ hỏi.

Nhà vua tò mò muốn xem sự kỳ lạ dường ấy, liền cho hoãn việc hành quyết sang ngày hôm sau. Khi thầy thuốc được trở về nhà, có lính tráng theo kèm riết.

Thầy thuốc nhân dịp ấy xếp đặt công việc của mình. Tin đồn sắp xảy ra điều kỳ diệu sau khi thầy thuốc chết lan truyền rộng rãi. Tất cả văn võ bá quan trong triều kéo đến chật điện triều để được chứng kiến.

Chẳng mấy chốc thầy thuốc xuất hiện. Ông cầm ở tay một cuốn sách lớn và tiến tới sát chân vua. Ông bảo mang ra một cái chậu, lót một tấm vải lên trên, rồi đặt vào. Đưa sách cho vua, ông nói:

- Xin bệ hạ hãy cầm lấy cuốn sách này. Sau khi đầu tôi bị chặt, xin bệ hạ hãy sai mang đến đặt vào chậu, lên bìa cuốn sách này. Đặt đầu tôi vào đấy rồi, máu sẽ ngừng chảy. Bệ hạ sẽ mở sách và đầu của tôi sẽ trả lời những câu bệ hạ hỏi. Nhưng tâu bệ hạ, – ông nói thêm – cho phép tôi van xin lòng khoan dung của ngài. Nhân danh Thượng đế, tôi xin khiếu nại là tôi vô tội.

- Mi có van xin cũng vô ích thôi. – Vua đáp. – cho dù chỉ để nghe cái đầu của mi nói sau khi chết mà thôi, ta cũng đã muốn rằng mi phải chết.

Nói đến đây, vua đón nhận cuốn sách từ tay thầy thuốc và truyền cho đao phủ hãy làm phận sự.

Đao phủ khai đao một cách tài tình đến nỗi cái đầu rơi đúng vào chậu. Đầu được đặt ngay ngắn lên bìa cuốn sách, máu bỗng ngừng chảy. Thế là giữa sự kinh ngạc cực kỳ của nhà vua và tất cả những người chứng kiến, cái đầu mở mắt và cất lời:

- Tâu bệ hạ, xin hãy lật sách!

Nhà vua mở sách. Thấy các trang giấy dính vào nhau, để dễ lật, vua đưa ngón tay thấm nước bọt. Lật đến trang thứ sáu. Không thấy có chữ, vua hỏi:

- Thầy thuốc à, nào có thấy gì đâu? Cái đầu đáp:

- Xin hãy lật thêm mấy trang nữa!

Vua tiếp tục lật sách, mỗi lần lật một trang lại thấm nước bọt. Cho đến khi chất độc ở các trang sách thấm vào người, vua bỗng cảm thấy bị chấn động, mặt mũi tối sầm, rồi lăn đùng xuống dưới chân ngai, chân tay co quắp.

Khi thầy thuốc Đubăng, hay đúng hơn là cái đầu của ông ta thấy thuốc đã ngấm đủ và nhà vua chỉ còn sống chốc lát nữa mà thôi, liền thốt lên:

- Hỡi tên bạo chúa, những vua chúa nào lợi dụng quyền uy làm hại người vô tội đều bị trừng phạt như vậy đó. Sớm hay muộn, Thượng đế cũng sẽ trừng phạt họ.

Cái đầu vừa dứt lời, nhà vua tắt thở, và cái đầu cũng hết luôn chút sống còn lại.

Người đánh cá kể câu chuyện về vua Hy Lạp và thầy thuốc Đubăng cho hung thần – mà ông vẫn nhốt chặt trong lọ – nghe đến đây thì nói tiếp:

- Nếu nhà vua Hy Lạp để cho thầy thuốc được sống, Thượng đế cũng để cho nhà vua được sống, nhưng vì vua đã bác mọi lời van xin nên Thượng đế đã trừng phạt. Mày cũng vậy, hỡi hung thần! Giá như vừa rồi mày chấp nhận cho điều ta cầu xin, thì giờ đây có lẽ ta sẽ thương hại cho tình cảnh của mày. Nhưng, bởi vì bất chấp cái ơn cực kỳ cao cả là ta đã giải thoát cho mày mà mày vẫn cứ một mực đòi giết ta, vậy thì đến lượt ta, ta cũng không chút xót thương. Ta sẽ cứ để cho mày bị nhốt trong lọ này. Ta ném mày xuống biển, để cho mày không được sống cho đến ngày tận thế. Đó chính là sự trả thù mà ta định đối xử với mày đấy, hung thần à.

- Hỡi người ngư phủ bạn thân thiết của ta ơi, – hung thần đáp – một lần nữa ta van xin bác chớ nên hành động tàn ác như vậy. Bác nên nghĩ rằng trả thù là không đôn hậu đâu, ngược lại lấy ân báo oán mới thật là đáng khen.

- Không, ta sẽ không giải thoát cho mày đâu. Lý lẽ quá nhiều rồi. Ta sắp tống khứ mày xuống đáy biển đây. – Lão đánh cá nói.

- Bác ngư phủ ơi, – hung thần kêu lên – hãy gượm, cho ta nói thêm một lời: ta xin hứa sẽ không làm gì hại đến bác; hơn nữa, khác xa điều đó, ta sẽ còn bày cho bác một cách để mà trở nên cực kỳ giàu có nữa.

Niềm hy vọng thoát khỏi cảnh nghèo túng làm cho lão đánh cá xiêu xiêu. Lão nói:

- Ta có thể nghe, thử xem lời mày nói có thể lọt tai ta không. Hãy thề trước Thượng đế rằng mày sẽ giữ lấy lời thì ta sẽ mở cái lọ cho mày ra. Ta không tin mày to gan đến nỗi dám làm trái lời nguyền thiêng liêng trước Thượng đế.

Hung thần chịu thề, người đánh cá liền mở nắp lọ. Lập tức khói tuôn ra, và hung thần sau khi đã lấy lại nguyên hình vẫn theo như cách thức trước, việc đầu tiên là đưa chân đá tung cái lọ xuống biển. Hành động đó làm người đánh cá phát hoảng: “Này thần linh, thế là thế nào? Ngài không muốn giữ trọn lời thề lúc nãy hay sao? Lão có cần nhắc lại câu mà thầy thuốc Đubăng từng nói với nhà vua Hy Lạp xưa: “Hãy để cho tôi sống, Thượng đế sẽ kéo dài tuổi thọ của ngài”?

Sự hoảng hốt của người đánh cá làm hung thần bật cười: “Không, lão ạ, lão hãy yên tâm. Ta hất cái lọ đi cho vui thôi và cũng để thử xem lão có phát hoảng lên hay không. Để cho lão tin chắc là ta muốn giữ trọn lời hứa, lão hãy vác lưới đi theo ta.”

Vừa nói hung thần vừa đi lên trước. Người đánh cá vác lưới theo sau, trong bụng vẫn nửa tin nửa ngờ. Họ đi ngang qua ngoài rìa thành phố, trèo lên một ngọn núi rồi từ đấy đổ xuống một đồng bằng rộng dẫn tới một cái đầm lớn nằm lọt giữa bốn quả đồi.

Đến bờ đầm, hung thần bảo lão đánh cá: “Lão hãy buông lưới đi, rồi bắt lấy cá.” Người ngư phủ tin chắc mình sẽ đánh được cá bởi vì mắt nhìn thấy có vô số cá trong đầm. Song điều làm cho lão cực kỳ ngạc nhiên là các con cá bốn màu sắc khác nhau: trắng, đỏ, xanh, vàng. Lão tung lưới và bắt lên bốn con, mỗi con một màu. chưa hề nhìn thấy những con cá như vậy bao giờ, lão ngắm nghía không biết chán. Bụng nghĩ rằng sẽ có thể bán lấy một món tiền đáng kể đây, lão rất vui mừng. Hung thần nói: “Hãy mang những con cá này đến dâng hoàng đế, ngài sẽ cho lão nhiều tiền hơn số tiền lão kiếm được trong suốt cuộc đời. Ngày nào lão cũng có thể đến đánh cá ở đây, song ta báo cho biết trước, là mỗi ngày chỉ được buông lưới một lần thôi. Làm khác đi là mang họa vào thân đấy, lão cần nhớ kỹ. Đấy là lời khuyên. Nếu thực hiện đúng thì lão sẽ thấy nó nhiệm màu.”

Nói xong, thần giậm chân, mặt đất liền nứt và khép lại ngay sau khi nuốt chửng thần.

Lão đánh cá nhất quyết thực hiện đúng mọi điều khuyên răn của thần linh, cho nên không buông lưới lần nữa. Lão trở lại kinh thành, khá bằng lòng với mẻ cá. Lão suy nghĩ miên man về những việc vừa xảy ra. Lão đi thẳng đến hoàng cung để dâng cá lên cho hoàng đế.

Bệ hạ thử tưởng tượng^⑳ sự ngạc nhiên của nhà vua khi nhìn thấy bốn con cá mà người ngư phủ hiến dâng. Người bắt từng con cá lên xem xét một cách chăm chú. Sau khi ngắm nghía hồi lâu, nhà vua truyền cho tể tướng: “Khanh hãy mang những con cá này đến cho con đầu bếp khéo tay mà hoàng đế Hy Lạp gửi đến biếu ta. Ta nghĩ rằng những con cá đẹp mã như thế này chắc ăn sẽ ngon.”

Tể tướng thân hành mang cá đến đưa tận tay chị đầu bếp và dặn: “Đây là bốn con cá có người vừa mang đến dâng hoàng đế. Người ra lệnh cho mày nấu để Người dùng.”

Làm xong công việc được giao, tể tướng quay trở lại. Hoàng đế lại sai ông ta giao cho ông đánh cá bốn trăm đồng vàng. Vị đại thần làm ngay rất chu đáo. Lão đánh cá chưa bao giờ có một lúc trong tay một món tiền to như vậy, bàng hoàng trước niềm hạnh phúc, tưởng như mình đang trong giấc mơ. Nhưng lão hiểu ra ngay đây là thực chứ không phải trong mơ, lão có thể dùng món tiền này để chi dùng cho gia đình.

Xin trở lại người đầu bếp của nhà vua. Chị ta đang trong tình cảnh vô cùng bối rối. Thoạt tiên chị rửa sạch những con cá tể tướng vừa mang lại, bỏ vào chảo đã cho dầu và đặt lên lò để rán. Đến chừng cho rằng cá đã chín một mặt, chị lật sang mặt kia. Nhưng kỳ lạ biết bao! Vừa lật những con cá lại thì tường nhà bếp tự dưng mở ra. Từ đó bước ra một cô nương trẻ tuổi xinh đẹp tuyệt trần và hình dáng thanh tú. Nàng bận một chiếc áo xatanh hoa, kiểu Ai Cập, tai đeo hoa, ở cổ là một chuỗi ngọc, tay cầm một chiếc đũa bằng gỗ sim. Nàng đến cạnh cái chảo, và trước sự ngạc nhiên của chị đầu bếp đang đứng im như phỗng, nàng đưa đầu gậy gõ vào đầu một con cá mà nói: “Này cá, này cá, mi có bổn phận phải không?” Cá không trả lời. Nàng nhắc lại câu hỏi. Thế là cùng một lúc bốn con cá ngẩng đầu lên và cùng nói rành mạch: “Vâng, vâng, nếu các ngài đếm thì chúng tôi đếm; nếu các ngài trả nợ của các ngài thì chúng tôi trả nợ của chúng tôi; nếu các ngài chạy trốn thì chúng tôi thắng và chúng tôi lấy làm hài lòng.” Bốn con cá nói xong, cô nương trẻ tuổi liền hất đổ cái chảo và quay lại chỗ bức tường mở ra lúc nãy. Tường khép lại ngay, trở lại nguyên hình cũ. Khi chị bếp khiếp đảm vì bấy nhiêu điều kỳ lạ, tỉnh ra khỏi nỗi kinh hoàng và đi nhặt những con cá rơi trên lửa, thì tất cả đều đã cháy, đen hơn cả than, không còn có thể dâng lên nhà vua được nữa. Chị ta hết sức đau khổ và bắt đầu lên tiếng khóc gào: “Than ôi! Thân tôi rồi sẽ ra sao? Dù tôi kể lại cho hoàng đế nghe những điều tôi vừa thấy, cầm chắc Người cũng chẳng tin nào, và cơn thịnh nộ của Người đối với tôi sẽ ghê gớm đến đâu!”

Chị ta đang rầu rĩ như vậy thì tể tướng bước vào, hỏi cá đã nấu xong chưa. Chị thuật lại tất cả những gì vừa xảy ra. Chúng ta cũng có thể hiểu được, câu chuyện ấy làm cho tể tướng ngạc nhiên đến chừng nào. Nhưng ông không hề tâu sự thật với hoàng đế mà lại bịa ra một lý do nào đó cũng lọt được tai Người. Đồng thời ông sai người đi gọi lão đánh cá đến ngay lập tức. Khi lão đến, ông bảo: “Này lão đánh cá kia, hãy mang đến cho ta bốn con cá khác giống như những con cá hôm qua lão mang đến đây, vì việc không may xảy ra làm cho những con cá hôm qua không dâng lên hoàng đế được.” Lão đánh cá không nói ra điều hung thần căn dặn nhưng để khỏi phải nộp cá ngay trong ngày hôm đó lão tả sự đường sá xa xôi và xin khất để sớm mai sẽ mang cá đến nộp đủ.

Lão đánh cá vội vã đi ngay trong đêm đến ven đầm. Lão tung lưới kéo lên và lại bắt được đúng bốn con cá, mỗi con một màu khác nhau, y hệt như lần trước. Lão liền quay trở về và mang đến ngay cho tể tướng, kịp thời hạn đã hứa. Vị đại thần nhận cá và cũng thân hành mang đến cho nhà bếp. Rồi một mình ông ở lại cùng chị bếp. Chị ta bắt đầu mổ cá ngay trước mặt tể tướng rồi đặt lên lò đúng như cách thức chị làm bốn con cá ngày hôm qua. Khi rán đã chín mặt này, chị lật để rán mặt kia, thì tường nhà bếp tự dưng lại mở ra, và cũng chính cô nương ấy xuất hiện, tay cầm chiếc đũa. Nàng đến cạnh cái chảo, gõ vào một con cá và nói lên những lời y như ngày hôm trước; tất cả các con cá đều ngẩng đầu và trả lời đúng những câu đã nói.

Bốn con cá trả lời xong, cô nương trẻ lại dùng đũa hất đổ cái chảo, rồi lại trở về đúng chỗ bức tường vừa mở ra để cho nàng xuất hiện. Tể tướng chứng kiến tất cả những cảnh đó. “Kỳ dị quá, khác thường quá, không thể nào giấu hoàng đế được. – Ông nói. – Ta phải đến tâu ngay cho Người rõ điều kỳ lạ này.” Nói xong ông đi tìm nhà vua ngay và kể lại cho vua nghe một cách trung thực câu chuyện vừa rồi.

Hoàng đế rất đỗi ngạc nhiên, và nôn nóng muốn tự mắt mình thấy ngay điều kỳ diệu đó. Vì vậy, nhà vua sai đi tìm người đánh cá đến và phán:

“Này lão kia, lão có thể lại mang đến cho ta thêm bốn con cá bốn màu khác nhau nữa hay không?” Lão đánh cá tâu: “Nếu hoàng đế rộng lòng cho hạn trong ba ngày thì lão xin hứa sẽ làm vừa lòng Người.” Nhà vua chấp thuận. Lão lại đến cái đầm lần thứ ba và lần này cũng may mắn không kém hai lần trước. Ngay từ mẻ lưới đầu tiên, lão bắt được bốn con cá khác nhau. Lão không quên mang đến ngay lập tức cho hoàng đế. Nhà vua rất hài lòng vì không nghĩ là sớm có được cá đến thế, liền hạ lệnh ban cho lão thêm bốn trăm đồng vàng.

Vừa có cá, lập tức nhà vua sai mang đến ngay phòng làm việc của mình tất cả những thứ cần thiết cho việc nấu nướng. Hoàng đế và tể tướng đóng chặt cửa lại. Vị đại thần làm cá, cho vào chảo bắc lên bếp, rồi khi cá chín mặt này, tể tướng lật sang rán mặt kia. Thế là tường phòng làm việc nứt đôi. Nhưng lần này không phải là cô nương trẻ tuổi mà là một tên da đen bước ra. Tên da đen mặc quần áo nô lệ, người cực kỳ cao to, tay cầm một chiếc gậy lớn màu lục. Nó tiến đến cạnh cái chảo bắc trên bếp, đưa gậy gõ vào một con cá, và nói giọng dữ tợn: “Này cá, này cá, mi có làm bổn phận không?” Nghe hỏi, các con cá cùng ngẩng đầu lên và đáp: “Vâng, vâng, chúng tôi đang làm bổn phận. Nếu các ngài đếm thì chúng tôi cũng đếm; nếu các ngài trả nợ của các ngài thì chúng tôi trả nợ của chúng tôi; nếu các ngài chạy trốn thì chúng tôi thắng, và chúng tôi rất lấy làm hài lòng.”

Các con cá chưa nói dứt lời, tên da đen đã đánh đổ cái chảo giữa phòng làm việc, làm cho cá cháy thành than. Làm xong, nó ngạo nghễ rút lui, trở lại chỗ bức tường mở ra lúc nãy, và bức tường khép lại y nguyên như cũ. Nhà vua bảo tể tướng: “Sau khi đã nhìn thấy những việc vừa rồi, đầu óc ta không thể nào thanh thản được. chắc chắn những con cá này nói lên một điều gì đó dị thường mà ta muốn làm sáng tỏ.” Nhà vua sai người đi tìm lão đánh cá, người ta dẫn lão đến. Nhà vua nói: “Này lão đánh cá, những con cá ngươi mang đến gây cho ta lắm nỗi băn khoăn. Ngươi bắt những con cá ấy ở đâu?”

- Tâu bệ hạ, thần đánh ở một cái đầm lọt giữa bốn quả đồi, phía bên kia quả núi mà ta thấy kia.

- Khanh có biết cái đầm ấy không? – Nhà vua quay hỏi tể tướng.

- Tâu bệ hạ, không. Thần cũng chưa hề nghe ai nói tới cái đầm đó bao giờ, mặc dù từ sáu mươi năm nay thần vẫn đi săn quanh vùng này và đã từng sang tận phía bên kia quả núi.

Hoàng đế hỏi từ hoàng cung đến cái đầm ấy bao xa. Lão đánh cá quả quyết đi bộ không quá ba tiếng đồng hồ. Nghe lời quyết đoán ấy, và vì hãy còn đủ sớm để có thể đến nơi ấy trước khi trời tối, nhà vua ra lệnh cho tất cả triều thần lên ngựa. Lão đánh cá làm nhiệm vụ dẫn đường.

Họ leo lên núi và khi đổ xuống sườn bên kia, mọi người hết sức ngạc nhiên thấy một cánh đồng rộng từ trước tới nay chưa từng có ai để ý. Cuối cùng họ đến tận cái đầm nằm giữa bốn quả đồi, đúng như người đánh cá đã thuật. Nước trong đầm trong leo lẻo đến nỗi có thể nhìn thấy rõ tất cả các con cá giống hệt như những con cá mà lão chài từng mang đến hoàng cung dâng vua.

Hoàng đế dừng lại bên bờ đầm. Sau một lúc say sưa ngắm đàn cá, nhà vua hỏi tất cả các quan thượng thư và tất cả triều thần, có lẽ nào chưa có ai trông thấy cái đầm chẳng cách thành phố bao xa này bao giờ.

Các quan đáp họ chưa từng nghe nói đến. Nhà vua phán: “Bởi tất cả các ngươi đều bảo là chưa một ai từng nghe nói đến, và ta cũng ngạc nhiên không kém trước sự mới lạ này, ta quyết định sẽ không trở lại hoàng cung chừng nào chưa hiểu rõ vì sao cái đầm này có ở đây, và vì sao cá trong đầm lại có bốn màu.” Nói xong, nhà vua ra lệnh hạ trại. Lập tức hành cung của vua và các lều vải của triều thần được dựng ngay trên bờ đầm.

Chập tối, hoàng đế lui về hành cung, cho gọi riêng tể tướng đến bảo: “Khanh này, đầu óc ta băn khoăn kỳ lạ. Cái đầm không biết từ đâu dời đến chốn này, tên da đen xuất hiện trong phòng làm việc của ta, những con cá biết nói mà chúng ta đã được nghe, tất cả những cái đó kích thích mạnh mẽ trí hiếu kỳ của ta đến nỗi ta không sao nén được lòng nôn nóng muốn biết cho tận tường. Ta sẽ một mình đi xa nơi hạ trại. Ta ra lệnh cho khanh hãy giữ kín không cho ai biết là ta vắng mặt. Khanh hãy cho họ lui về, bảo rằng ta hơi khó ở và không muốn tiếp ai. Những ngày sau đó, khanh cứ tiếp tục nói với họ như vậy cho đến khi trở về.”

Tể tướng trình bày nhiều lý lẽ, cố làm cho nhà vua thay đổi ý kiến. Ông nói đến những điều nguy hiểm, những nỗi gian lao nhà vua phải trải qua một cách vô ích. Nhưng mặc cho ông giở hết tài hùng biện, hoàng đế đã không thay đổi ý định của mình, còn chuẩn bị thực hiện ngay. Người mặc một bộ áo quần thuận tiện cho việc đi bộ, mang theo một thanh gươm. Khi thấy mọi nơi trong trại đều yên tĩnh, vua ra đi một mình, không để cho bất cứ một ai tháp tùng. Nhà vua hướng theo quả đồi mà đi. Leo lên sườn đồi cũng chẳng khó nhọc bao nhiêu. Đường xuống càng dễ đi hơn. Và khi đã tới đồng bằng, nhà vua tiếp tục đi mãi cho tới khi mặt trời mọc. Trông thấy xa xa, trước mặt mình là một tòa nhà lớn, nhà vua mừng lắm, hy vọng rằng ở đấy sẽ có thể biết rõ điều đang muốn biết. Đến gần, nhà vua nhận ra một cung điện tráng lệ, hay đúng hơn là một tòa lâu đài rất kiên cố, xây bằng cẩm thạch đen nhánh, mặt ngoài bọc thép mịn và nhẵn bóng như gương. Thú vị vì đi chưa bao lâu đã gặp một vật ít ra cũng xứng đáng với sự hiếu kỳ của mình, nhà vua dừng lại trước lâu đài và ngắm nghía rất chăm chú.

Tiếp đó nhà vua đến sát cái cổng có hai cánh cửa, một cánh bỏ ngỏ. Mặc dù có thể tự do bước vào, nhà vua vẫn nghĩ là nên gõ cửa. Nhà vua gõ một tiếng nhè nhẹ và chờ ít lâu. Không thấy ai ra, tưởng người ta chưa nghe, nhà vua lại gõ một tiếng nữa mạnh hơn, nhưng vẫn chẳng thấy chẳng nghe ai đến. Nhà vua lại đập mạnh hơn nữa, và lần này cũng chẳng hề có ai xuất hiện. Điều đó làm cho nhà vua cực kỳ kinh ngạc bởi vì không thể nghĩ một tòa lâu đài được chăm nom tốt như thế lại bị bỏ không có người ở. “Nếu không có ai – nhà vua tự nhủ – thì ta chẳng có gì mà sợ. Nếu có người thì ta đã có cách để mà tự vệ.”

Cuối cùng, hoàng đế bước vào. Đi ngang qua một tiền sảnh, nhà vua cất tiếng nói to: “Không ai có ở đây để tiếp một người khách lạ qua đường muốn xin ngụm nước hay sao?” Nhà vua nhắc lại câu đó hai ba lần. Nhưng mặc dù nhà vua nói khá to, vẫn không có tiếng trả lời. Sự im lặng càng làm cho nhà vua kinh lạ. Vua đi ngang qua một cái sân rất rộng và đưa mắt nhìn bốn phía thử xem có tìm được ai chăng, nhưng vẫn tịnh không trông thấy một bóng người.

Không thấy có ai ở sân, hoàng đế bước vào căn phòng rộng. Ở đây các tấm thảm trải đều bằng lụa quý, các bục gỗ và sập đều bọc vải La Mếchcơ, rèm cửa thì may bằng vải Ấn Độ loại đắt tiền nhất, dát vàng và bạc. Nhà vua bước tiếp sang một phòng khách tuyệt diệu. Chính giữa phòng là một bể nước lớn có bốn con sư tử bằng vàng ròng, mỗi con chầu một góc. Miệng các con sư tử phun nước. Nước rơi xuống chẳng khác gì kim cương và ngọc quý. Cảnh tượng ấy hòa hợp nhịp nhàng với một tia nước vọt ra từ trung tâm bể, và phun lên cao cho tới khi chạm một cái vòm trang trí hoa văn theo lối A Rập.

Bao quanh lâu đài từ ba phía là một khoảng vườn mà những bồn hoa, những hồ nước, những lùm cây và cơ man là vật trang hoàng đua nhau tô điểm. Điều cuối cùng làm cho chốn ấy trở thành tuyệt vời là muôn vàn chim chóc cất tiếng hót vang lừng không gian những khúc hát du dương. Đàn chim phải thường xuyên sống ở nơi này vì đã có những tấm lưới căng bên trên cây cối và trên cả lâu đài, không cho chúng bay đi.

Nhà vua thơ thẩn đi dạo hồi lâu từ gian này sang gian khác, gian nào cũng đều rộng lớn, cũng đều tráng lệ. Khi đã thấm mệt, nhà vua ngồi nghỉ ở một phòng làm việc trống trông ra vườn. Vua miên man suy nghĩ về những vật đã nhìn và đang nhìn thấy, thì đột nhiên một giọng than vãn và những tiếng rên rỉ ai oán đập vào tai. Nhà vua nghe rành mạch những lời buồn thảm: “Hỡi định mệnh! Mi đã không cho ta hưởng thụ lâu dài một cuộc đời hạnh phúc, mi đã biến ta trở thành một con người bất hạnh nhất trần gian, thì xin thôi đừng hành hạ ta nữa! Hãy cho ta chết nhanh lên để chấm dứt những nỗi đau khổ này! Hỡi ôi! Làm sao ta vẫn còn sống đây sau khi đã trải qua bao nhiêu khổ ải?”

Hoàng đế xúc động vì những lời than thở đáng thương, liền đứng dậy và đi về hướng tiếng nói phát ra. Đến trước cửa một căn phòng rộng, nhà vua vén rèm nhìn vào và trông thấy một chàng trai trẻ khôi ngô ăn mặc rất sang trọng ngồi trên một chiếc ngai hơi cao hơn mặt đất. Mặt chàng ảo não. Nhà vua đến gần và chào. Chàng trai trẻ đáp lễ bằng cách cúi đầu rất thấp song không đứng lên: “Thưa ngài, – chàng nói với nhà vua – tôi biết rằng lẽ ra tôi phải đứng lên hầu ngài với tất cả nghi lễ xứng đáng với cương vị ngài, nhưng vì vấp phải một trở ngại quá ư to lớn cho nên không thể làm được, mong ngài miễn lỗi cho.”

- Thưa ngài, – nhà vua đáp – tôi rất biết ơn những lời tốt đẹp của ngài đối với tôi. Còn về việc ngài không tiện đứng lên, cho dù bởi nguyên nhân thế nào đi nữa xin ngài chớ có bận tâm. Bị lôi cuốn bởi những lời than thở của ngài, xúc động sâu sắc trước nỗi khổ ải của ngài, tôi đến đây mong được giúp đỡ ngài. Nếu Thượng đế cho tôi được phép làm nhẹ bớt sự đau đớn của ngài, thì tôi nguyện mang hết sức lực của mình ra làm cho bằng được. Tôi mong ngài hãy vui lòng kể cho tôi nghe những điều bất hạnh của ngài. Nhưng trước hết hãy cho tôi rõ cái đầm ở gần đây trong đó cá có bốn màu sắc khác nhau ý nghĩa ra làm sao? Tòa lâu đài này là thế nào? Tại sao ngài lại ở đây và vì đâu ngài chỉ có một mình?”

Đáng lẽ trả lời những câu hỏi đó, chàng trai trẻ lại khóc lóc thảm thiết: “Định mệnh mới trớ trêu làm sao! Nó thích hạ xuống thấp những người mà nó từng đưa lên cao. Đâu là những người được hưởng thụ một cách thanh bình hạnh phúc nó ban cho, đâu là những người mà cuộc sống luôn luôn yên lành và trong sáng?”

Cảm thương tình cảnh chàng trai trẻ, nhà vua khẩn khoản yêu cầu chàng nói rõ cái gì đã làm cho chàng đau khổ sâu sắc dường ấy. “Than ôi! – chàng trai trẻ đáp. – Làm sao tôi có thể không đau buồn? Làm sao đôi mắt tôi có thể không là những suối lệ chẳng bao giờ khô cạn?” Nói đến đây, chàng vén áo lên để nhà vua trông thấy chàng chỉ là người từ đầu đến thắt lưng, còn từ nửa người trở xuống là bằng cẩm thạch đen.

Hoàng đế hết sức kinh ngạc khi nhìn thấy tình cảnh đáng thương của chàng trai trẻ. Nhà vua nói: “Điều ngài vừa cho thấy làm tôi kinh sợ và kích thích sự hiếu kỳ của tôi. Tôi nóng lòng muốn biết câu chuyện của ngài mà tôi tin là rất kỳ lạ; và tôi tin chắc rằng cái đầm và những con cá kia đều dính líu vào. Bởi vậy xin ngài hãy kể cho tôi nghe. Ngài sẽ cảm thấy như được an ủi phần nào, vì những người đau khổ bao giờ cũng cảm thấy nhẹ nhõm hơn khi thổ lộ những điều đau khổ của mình với người khác.”

- Tôi không muốn khước từ không làm thỏa mãn điều mong muốn của ngài, – chàng trai trẻ đáp – mặc dù không thể thuật lại chuyện này mà không làm khuấy động những nỗi đau như dao cắt. Nhưng xin báo trước để ngài chuẩn bị đôi tai, bộ óc và cả đôi mắt nữa, bởi vì những điều ngài sắp nghe đây sẽ vượt xa tất cả những gì mà trí tưởng tượng con người có thể hình dung là dị thường nhất.

 

CHUYỆN NHÀ VUA TRẺ NƯỚC CÁC ĐẢO ĐEN

Chàng trai trẻ nói tiếp:

- Thưa ngài, xin ngài biết cho cho rằng phụ thân tôi tên là Mátmút, vốn là quốc vương của nước này. Đây là vương quốc Các Đảo Đen. Sở dĩ có tên gọi ấy là do bốn ngọn núi nhỏ trong vùng, những ngọn núi này trước đây vốn là những hòn đảo. Và thành phố mà phụ thân tôi đóng kinh đô chính là nơi mà ngày nay là cái đầm ngài đã trông thấy đấy. Đoạn tiếp câu chuyện sau đây của tôi sẽ cho ngài rõ về tất cả những sự biến thiên đã xảy ra ở chốn này.

Phụ vương tôi qua đời năm bảy mươi tuổi. Tôi vừa lên nối ngôi thì lấy vợ. Người bạn đời tôi chọn để cùng chia sẻ hạnh phúc ngai vàng là cô em họ của tôi. Tôi có đủ lý do để hài lòng về tình cảm của nàng đối với mình. Về phần tôi, tôi cũng yêu thương nàng rất mực. Bởi vậy có thể nói không có gì sánh được hạnh phúc cuộc tình duyên kéo dài suốt năm năm của chúng tôi. Cuối thời gian ấy, tôi nhận ra hoàng hậu – em họ của tôi không còn thích tôi như trước nữa.

Một hôm, sau bữa ăn trưa, trong khi nàng đang đi tắm, tôi cảm thấy buồn ngủ và đặt mình xuống một chiếc sập. Hai trong số những nữ tì của nàng lúc ấy có mặt trong phòng, đến ngồi đằng đầu tôi một ả, đằng chân tôi một ả, chúng cầm quạt vừa quạt cho bớt nực vừa để xua ruồi khỏi quấy rầy giấc ngủ của tôi. Tưởng tôi đang ngủ say, chúng thì thầm nói chuyện với nhau; nhưng tôi chỉ nhắm mắt thôi, không bỏ qua một lời nào trong câu chuyện của chúng. Ả này bảo ả kia: “Có phải đúng là hoàng hậu đã mắc sai lầm to khi không yêu một đấng quân vương đáng yêu như đức vua chúng ta?”

- Đúng như vậy. – Ả kia đáp. – Về phần tôi, tôi chẳng hiểu ra thế nào cả. Tôi không hiểu tại sao đêm nào hoàng hậu cũng bỏ đi ra khỏi nhà để đức vua ngủ một mình. Chẳng lẽ ngài không hay biết việc đó sao?

- Hừm! Chị thử xem làm sao đức vua có thể hay biết được cơ chứ? Tối nào hoàng hậu cũng pha vào nước uống của ngài một thứ dược thảo có tác dụng làm cho ngài ngủ mê mệt đến nỗi hoàng hậu có đủ thời gian muốn đi đâu thì đi, làm gì thì làm, đến rạng sáng mới quay trở về nằm cạnh ngài. Lúc ấy bà mới đánh thức ngài dậy bằng cách cho ngài ngửi một thứ hương hoa gì đấy.

Xin ngài hãy tưởng tượng sự ngạc nhiên của tôi khi nghe những lời nói ấy, và cái cảm giác mà những lời nói của các nữ tì gợi lên trong tôi. Tuy vậy, cho dù xúc động đến đâu, tôi cũng có đủ bản lĩnh để che giấu. Tôi làm như vừa tỉnh giấc và không hề nghe biết điều gì.

Hoàng hậu tắm xong trở về, chúng tôi ăn tối với nhau. Trước khi đi ngủ, nàng tự tay đưa cho tôi cốc nước đầy tôi vẫn quen dùng. Nhưng tôi không đưa lên miệng uống mà đến gần một cửa sổ đã mở sẵn và khéo léo hắt nước đi, không để cho nàng trông thấy. Sau đấy tôi đưa trả cái cốc đã cạn tận đáy cho nàng, để cho nàng khỏi ngờ rằng tôi chưa uống hết.

Chúng tôi đi nằm. Chỉ một lát sau, tưởng tôi đã ngủ say, mặc dù tôi vẫn còn thức, nàng đứng lên không cần giữ gìn ý tứ và nói khá to: “Hãy ngủ đi, và mong sao mãi mãi mày chẳng tỉnh dậy bao giờ!” Nàng nhanh nhẹn mặc quần áo và bước ra khỏi buồng.

Hoàng hậu của tôi vừa đi khỏi, lập tức tôi trở dậy mặc vội áo quần, cầm thanh gươm và bám sát đến nỗi chỉ lát sau tôi đã nghe tiếng chân nàng bước đi phía trước. Thế là tôi rập theo bước chân nàng và cố bước rất khẽ, để nàng không nghe tiếng động. Nàng đi qua nhiều cửa, những cánh cửa này tự mở ra khi nàng đọc câu thần chú gì đấy. Cái cửa mở ra sau cùng là cửa thông ra vườn. Tôi dừng lại ở cửa này để nàng khỏi trông thấy khi nàng đi qua một bồn hoa. Tôi cố hết sức dõi theo nàng qua đêm tối, và nhận thấy nàng đi vào một khu rừng nhỏ ở đấy các lối đi đều có những bờ giậu khá dày chạy dọc theo hai bên. Tôi vào khu rừng bằng một lối đi khá dài, tôi nhìn thấy nàng đang đi dạo cùng một người đàn ông.

Tôi lắng tai chăm chú nghe lời chuyện trò của họ. Sau đây là những điều tôi nghe được: “Em không đáng, – hoàng hậu nói với nhân tình – em không đáng để cho anh trách móc tại sao không đến sớm hơn. Anh biết rõ lý do rồi đấy. Nhưng nếu như tất cả những hành động của em từ trước đến giờ vẫn chưa đủ để cho anh tin tấm lòng thành thật của em, thì em sẵn sàng làm những việc to tát nhất. Anh chỉ việc ra lệnh. Anh rõ quyền lực của em rồi đó. Nếu anh muốn em sẽ biến cái thành phố này thành những đống hoang tàn kinh tởm chỉ có chó sói, cú và quạ ở, ngay bây giờ đây, trước khi mặt trời mọc. Anh có muốn em cho dời tất cả gạch đá của những bức thành xây dựng kiên cố này sang bên kia núi Côcadơ? Anh chỉ cần ra lệnh một tiếng, tất cả chốn này sẽ thay đổi hình dạng ngay tức khắc.”

Hoàng hậu nói xong những lời ấy vừa lúc nàng và tên nhân tình đến cuối lối đi. Vừa lúc ngang qua trước mặt tôi, hai người quay lại để rẽ sang lối khác. Tôi đã rút gươm ra sẵn, và vì tên nhân tình đã ở ngay phía bên tôi, tôi chém một nhát vào cổ nó, quật nó ngã lăn ra đất. Tưởng nó đã chết, tôi bỏ đi ngay không để cho hoàng hậu trông thấy. Tôi không muốn giết nàng bởi vì nàng có họ hàng với tôi.

Mặc dù tên nhân tình bị chém một nhát tử thương, nàng vẫn dùng ma thuật giữ cho nó không chết hẳn, tuy vẫn còn sống nhưng là sống trong tình trạng có thể gọi là sống dở chết dở. Khi băng qua vườn để trở về cung, tôi nghe rõ tiếng hoàng hậu khóc lóc và kêu gào. Hiểu được mức độ đau khổ của nàng qua những lời gào khóc ấy, tôi tự lấy làm hài lòng là đã không giết chết nàng.

Về đến cung, tôi đi nằm. Bằng lòng vì đã trừng trị được tên bạo gan dám xúc phạm mình, tôi ngủ thiếp đi ngay. Sáng hôm sau thức giấc, tôi thấy hoàng hậu đã nằm bên cạnh.

Tôi không rõ là nàng ngủ hay thức, nhưng tôi cứ lặng lẽ dậy và sang phòng riêng thay áo. Sau đấy, tôi đi ngự việc triều đình. Khi trở về, tôi thấy hoàng hậu ăn mặc đại tang, đầu tóc rối bù bị giật đứt từng mảng. Nàng thưa với tôi: “Tâu bệ hạ, thiếp đến cầu xin bệ hạ chớ lấy làm lạ khi nhìn thấy thiếp trong thảm trạng này. Chả là thiếp vừa cùng một lúc nhận được ba tin buồn, đó chính là nguyên nhân gây nên nỗi đau đớn sâu sắc của thiếp. Những gì bệ hạ nhìn thấy ở đây mới chỉ là những biểu hiện yếu ớt lộ ra bên ngoài.

- Ủa, những tin buồn gì vậy, hoàng hậu? – Tôi hỏi.

- Tin mẫu hậu thiếp qua đời, tin phụ vương thiếp hy sinh trong một trận chiến đấu, và tin một đứa em trai của thiếp ngã xuống vực thẳm.

Tôi cũng chẳng thèm bực mình về việc nàng bịa ra những lời dối trá để che giấu nguyên nhân thực làm nàng đau khổ. Tôi nghĩ có lẽ nàng không ngờ rằng chính tôi đã giết nhân tình nàng. Tôi đáp:

- Hậu ạ, không những ta không chê trách mà ta còn quả quyết với hậu là ta có bổn phận chia sẻ nỗi đau khổ của nàng. Làm sao có thể không xúc động trước một tổn thất lớn lao như vậy? Hậu cứ khóc đi; nước mắt vốn là biểu hiện chân thật bản chất tuyệt diệu của nàng. Dù sao ta cũng mong thời gian và lý trí sẽ có thể xoa dịu dần những nỗi buồn đau của hậu.

Nàng lui về phòng riêng, và suốt một năm ròng không hề gìn giữ, chỉ một mực khóc lóc và thở than. Hết thời gian ấy, nàng xin phép tôi cho xây lăng mộ của nàng ngay trong hoàng thành, bảo rằng nàng muốn sống trong nhà mồ cho đến ngày nhắm mắt xuôi tay. Tôi đồng ý, nàng sai xây dựng một tòa lâu đài nguy nga, trên nóc có vòm cao, mà ở đây ta có thể trông thấy được, và đặt tên là Cung Nước Mắt.

Cung xây dựng xong, nàng cho đưa tên nhân tình đến ở. Ra hắn đã được nàng cho chuyển đến một nơi nào đó ngay trong đêm bị tôi chém trọng thương. Nhờ những thứ thuốc gì đấy, nàng giữ được cho hắn sống sót tới lúc bấy giờ. Sau khi hắn đã đến ở trong cung, ngày nào nàng cũng vẫn tự mình tiếp tục mang thuốc đến đưa cho hắn uống.

Tuy nhiên, với tất cả bùa phép ma quỷ ấy, nàng vẫn không thể nào chữa cho tên khốn nạn ấy lành hẳn. Không những hắn không thể đi lại hoặc ngồi lên được mà vẫn còn cấm khẩu, chỉ có mỗi đôi mắt là sống mà thôi. Mặc dù hoàng hậu chỉ còn mỗi một an ủi là được đến nhìn thấy hắn và nói với hắn tất cả những điều gì âu yếm nhất, đắm say nhất mà mối tình điên dại của nàng có thể khơi gợi, nàng vẫn chịu khó đến thăm nom khá lâu, đều đặn một ngày hai lần. Tôi rõ tất cả những chuyện đó nhưng vờ làm như không hay biết gì cả.

Một hôm, vì tò mò tôi đến Cung Nước Mắt để xem cô ả làm trò gì. Ở đấy, nấp vào một nơi không ai trông thấy, tôi lắng nghe nàng nói với tình nhân những lời như sau: “Em cực kỳ buồn khổ thấy anh vẫn trong tình cảnh này, tự em cũng cảm thấy đau đớn xé ruột xé gan như chính mình đang chịu những nỗi đau của anh. Nhưng, hỡi chàng yêu quý của lòng em, em vẫn nói chuyện với anh hoài mà anh vẫn không hề đáp lời cho em lấy một tiếng. Anh còn giữ im lặng cho đến bao giờ? Anh hãy nói lên chỉ một tiếng thôi! Hỡi ôi! Những giờ phút êm đềm nhất của đời em chính là những giờ phút em ngồi đây để chia sẻ nỗi đau đớn của anh. Em không thể sống xa anh, và em muốn thà được luôn luôn nhìn thấy anh hơn là làm chủ cả thế gian này.”

Nàng vừa nói vừa nức nở than. Nghe đến đây tôi không chịu được nữa, liền bước ra khỏi chỗ nấp, tiến đến gần nàng mà bảo: “Thưa bà, bà khóc than như vậy là đủ lắm rồi. Đã đến lúc cần chấm dứt một nỗi đau khổ nó làm nhục cả hai ta. Bà đã quên mất hết nghĩa vụ của bà đối với tôi và đối với cả bản thân bà nữa.”

- Tâu bệ hạ, – nàng đáp – nếu bệ hạ còn có chút gì quý trọng thiếp hay đúng hơn, còn chút gì thương hại thiếp thì cầu xin ngài chớ có ép buộc thiếp! Xin bệ hạ hãy để mặc thiếp với những nỗi buồn đau có thể làm thiếp chết được! Thời gian không thể nào khuây khỏa nổi thiếp đâu.

Thấy lời nói của mình đã không làm cho nàng hiểu ra bổn phận, lại còn kích thích thêm sự điên cuồng, tôi thôi không nói nữa và lui về. Nàng tiếp tục ngày nào cũng đến thăm tình nhân và suốt hai năm ròng nữa, đắm đuối trong nỗi tuyệt vọng như vậy.

Tôi lại đến Cung Nước Mắt một lần nữa trong khi nàng đang có mặt ở đấy. Tôi lại nấp ở một nơi và lại nghe nàng nói với người yêu: “Đã ba năm rồi chàng không nói với em một lời nào, đã ba năm rồi chàng không đáp lại nỗi lòng của em qua bao lời em nói năng và than thở, ấy là tại chàng vô tình hay chàng khinh bỉ? Hỡi nấm mồ! Phải chăng mi đã hủy hoại tình yêu đương cuồng nhiệt của chàng đối với ta ngày trước? Phải chăng mi đã khép kín đôi mắt đã từng nhìn ta âu yếm biết bao, đôi mắt đã từng là tất cả niềm vui của ta? Hay là nấm mồ ơi, hãy nói cho ta rõ bằng sự kỳ diệu nào mà mi trở thành nơi gìn giữ vật báu hiếm hoi chưa từng có bao giờ?”

Thưa ngài, xin thú thật tôi quá bất bình vì những lời nói đó. Bởi vì, rốt cuộc, tên tình nhân yêu quý ấy, con người được thờ phụng đó không phải như ngài có thể tưởng tượng ra đâu. Đấy là một tên thổ dân da đen, sinh quán ở vùng này. Vâng, tôi quá bất bình về những lời nói của nàng đến nỗi tôi đột ngột xuất hiện, và đến lượt tôi cũng gọi đến nấm mồ ấy. Tôi thét lên: “Hỡi nấm mồ, sao mi không chôn vùi con quái vật làm thiên nhiên kinh tởm này? Hay đúng hơn sao mi không thiêu sống luôn cả thằng nhân tình lẫn con nhân ngãi khốn kiếp này?”

Tôi chưa dứt lời thì hoàng hậu đang ngồi cạnh tên da đen, vụt đứng lên như một con điên: “A, tên độc ác kia, – nàng bảo tôi – chính mày là kẻ đã gây cho ta đau khổ. Đừng tưởng là ta không biết. Ta giả vờ như vậy quá lâu rồi. Chính bàn tay dã man của mày đã làm cho người yêu của ta trở thành thảm hại như thế kia. Thế mà mày lại còn đang tâm đến đây xỉ vả một kẻ yêu đương đang trong cơn tuyệt vọng!”

- Đúng, chính là ta, – tôi nổi nóng ngắt lời nàng -chính ta đã trừng phạt con quỷ sứ này xứng đáng với tội của nó. Lẽ ra ta phải xử sự với mày y như đối với nó. Ta tiếc là đã không giết mày, để cho mày còn sống mà lạm dụng quá lâu lòng tốt của ta.

Vừa nói tôi vừa rút gươm giơ lên định trị tội ả. Nhưng ả nhìn cử chỉ của tôi một cách thản nhiên: “Hãy bớt cơn thịnh nộ!”, ả nói với nụ cười chế giễu. Đồng thời ả lẩm bẩm những gì tôi không nghe rõ rồi nói thêm: “Bằng phép thần của ta, ta truyền cho mày lập tức biến thành nửa đá nửa người.” Thế là thưa ngài, tôi biến thành như ngài trông thấy đấy, chết giữa những người sống và sống giữa những người chết… Sau khi mụ phù thủy độc ác, nó không xứng đáng được gọi là hoàng hậu, biến hình tôi và hóa phép chuyển tôi sang một căn phòng khác, ả phá hoại kinh đô của tôi vốn rất phồn vinh và đông đúc. Ả hủy diệt nhà cửa, quảng trường, chợ búa và biến thành phố thành cái đầm và cánh đồng hoang vu mà ngài đã trông thấy. Những con cá bốn màu trong đầm là dân cư thuộc bốn tôn giáo khác nhau ở kinh đô tôi xưa. Những con màu trắng vốn là những người theo đạo Hồi; những con màu đỏ là những người Ba Tư thờ thần Lửa; những con màu xanh là tín đồ Cơ Đốc; còn những con màu vàng là dân Do Thái. Bốn quả đồi vốn là bốn hòn đảo mà vương quốc này mang tên. Tôi biết những điều đó qua con mụ phù thủy. Ả chưa hả giận còn đích thân nói cho tôi rõ hậu quả cơn điên của ả. Chưa hết đâu, ả không giới hạn sự giận dữ và việc tiêu diệt vương quốc tôi và hóa thân tôi. Ngày nào ả cũng đến quất lên đôi vai trần của tôi một trăm roi gân bò, làm cho người tôi chảy máu đầm đìa. Xong hình phạt ấy, ả phủ lên người tôi một tấm vải thô bằng da dê, rồi quàng thêm một tấm áo thêu mà ngài trông thấy đây, không phải để làm vinh hạnh cho tôi đâu mà chính là để mỉa mai tôi đấy.

Kể đến đây, quốc vương trẻ nước Các Đảo Đen không cầm được nước mắt. Hoàng đế cũng cảm thấy thương xót đến nỗi không thốt lên được một lời an ủi. Lát sau, nhà vua trẻ đưa hai tay lên trời và kêu lên: “Hỡi Đấng sáng tạo muôn loài, con xin thần phục mọi sự phán xét và quyết định của Người! Con kiên nhẫn chịu đựng mọi nỗi khổ đau vì ý muốn của Người là như vậy. Song con hy vọng rằng sự từ bi vô lượng của Người sẽ chiếu cố những nỗi khổ đau của con.”

Hoàng đế cảm động vì câu chuyện quá lạ lùng. Nôn nóng muốn trả thù cho quốc vương trẻ, vua nói với chàng: “Xin ngài hãy cho tôi biết rõ con mụ phù thủy khốn nạn ấy ở đâu, và tên tình nhân vô lại chưa chết hẳn ấy được chôn ở chốn nào?”

- Thưa ngài, – quốc vương đáp – như tôi đã nói với ngài, tên tình nhân ở lại Cung Nước Mắt, trong một ngôi mộ xây theo kiểu cổ mái vòm cao và cung ấy thông với ngôi nhà này về phía cửa ra vào. Về phần con mụ phù thủy, tôi không thể nói đích xác với ngài ả ở đâu, nhưng ngày nào cũng vậy, mặt trời mọc là ả đến thăm tình nhân sau khi đã giáng xuống tôi một trận đòn đẫm máu mà tôi đã kể với ngài. Mà ngài đã rõ là tôi không có tư cách gì tự vệ trước sự quá ư tàn bạo như vậy, ả mang đến cho hắn thang thuốc, đó là thức ăn độc nhất giữ cho hắn còn sống đến nay. Rồi ả không ngớt lời ta thán về sự lặng câm của hắn từ khi hắn bị chém trọng thương cho đến giờ.

Thưa quốc vương, – hoàng đế nói – không tình cảnh nào có thể đáng thương hơn tình cảnh ngài, và cũng không có ai xúc động sâu sắc bằng tôi trước đau khổ của ngài. Chưa bao giờ một chuyện kỳ lạ như vậy xảy ra cho bất kỳ ai. Những tác gia muốn thuật lại câu chuyện của ngài sẽ được lợi thế là kể một câu chuyện lạ lùng vượt xa tất cả những gì đã được ghi chép tự cổ chí kim. Chỉ còn thiếu một điều: ấy là sự báo thù mà ngài đáng được hưởng. Tôi sẽ nhất quyết làm bất cứ việc gì để vì ngài mà thực hiện cho bằng được sự trả oán.

Thế là sau khi nói rõ mình là ai, vì sao mình đến lâu đài này, hoàng đế nghĩ ra được một cách báo thù cho nhà vua trẻ. Hoàng đế nói cho chàng hay và bàn bạc với chàng, hai người thỏa thuận với nhau về cách thức cần làm để đi đến thành công và dự định ngày hôm sau sẽ thực hiện. Lúc ấy đêm đã khuya lắm rồi, hoàng đế nghỉ ngơi một chốc. Còn quốc vương trẻ thì như thường lệ vẫn thao thức (vì chàng không hề ngủ được từ khi bị phép ma đến giờ), nhưng cũng có ít nhiều hy vọng là có thể mau chóng được giải thoát khỏi cảnh khổ ải này.

Ngày hôm sau hoàng đế thức dậy khi trời vừa sáng. Để bắt đầu thực hiện ý đồ của mình, vua cởi áo khoác ngoài giấu ở một nơi cho khỏi vướng, rồi đi đến Cung Nước Mắt. Cung này được chiếu sáng bởi cơ man là nến trắng. Một mùi thơm ngát tỏa ra từ những lư trầm bằng vàng ròng chạm trổ công phu và xếp thành hàng lối khá đẹp mắt. Trông thấy cái giường tên da đen nằm, vua liền rút gươm chém chết tên khốn nạn ấy không có gì là trở ngại, rồi lôi xác hắn ra sân, ném xuống một cái giếng. Làm xong công việc ấy, vua đến nằm bên giường của tên da đen, đặt thanh gươm bên cạnh, dưới chăn đắp, và nằm đấy chờ thực hiện nốt dự kiến của mình.

Mụ phù thủy chẳng mấy chốc đã đến. Việc chăm lo đầu tiên của ả là đi đến gian buồng nhà vua nước Các Đảo Đen ở. Ả lột áo chồng và quất lên vai chàng một trăm roi gân bò với một sự dã man không gì sánh nổi. Mặc cho nhà vua tội nghiệp kêu la vang dội cả lâu đài và hết lời nài nỉ xin van ả thương tình, ả chỉ ngừng tay sau khi đã đánh đủ một trăm roi. “Mày đã không thương hại người yêu của ta – ả nói – thì cũng chớ có chờ mong ta thương hại mày.” Sau khi đánh chồng đủ một trăm roi gân bò, mụ phù thủy khoác lên mình chàng chiếc áo vải thô lông dê và phủ tấm thêu lên trên nữa. Sau đó ả đi sang Cung Nước Mắt. Vừa bước chân vào, ả đã kêu khóc, thở than và kể lể. Khi đến cái giường mà ả tưởng tình nhân của ả vẫn còn nằm đấy như mọi khi, ả than vãn: “Độc ác biết bao, sao lại đang tâm phá tan hạnh phúc của một người yêu dịu hiền và say đắm như tôi thế này! Hỡi tên vua độc ác, mi trách ta quá ư vô nhân đạo mỗi lần ta cho mi chịu hậu quả của mối hận thù này, phải chăng sự tàn bạo của mi chưa vượt quá sự tàn bạo của ta ư? Than ôi! – Ả nói tiếp với hoàng đế mà ả tưởng là tên da đen. – Hỡi mặt trời của em, hỡi cuộc sống của em, chàng cứ yên lặng mãi hay sao? Chàng định để cho em đến chết mà vẫn không được hưởng niềm an ủi chỉ bằng một câu nói rằng chàng vẫn yêu em? chàng yêu quý ơi, em van chàng, hãy nói với em dù chỉ một tiếng thôi!”

Lúc ấy, hoàng đế làm như vừa tỉnh dậy sau một giấc ngủ say, và giả giọng người da đen, trang trọng đáp lời hoàng hậu: “Sức mạnh và quyền uy chỉ có ở Thượng đế, ở Đấng tối thiêng liêng mà thôi.” Nghe câu nói đó, mụ phù thủy bị bất ngờ, thét lên một tiếng biểu lộ sự mừng rỡ vô biên. “Ôi chàng thân yêu, em không nhầm chứ? Có phải đúng là em vừa được nghe tiếng chàng, có phải đúng là chàng vừa nói chuyện với em?”

- Con khốn nạn! – Nhà vua tiếp. – Mi tưởng là mi đáng cho ta nói chuyện cùng hay sao?

- Kìa, tại sao chàng lại trách mắng em như vậy?

- Những tiếng kêu gào, khóc lóc rên xiết của chồng mi, mà ngày nào mi cũng đối xử hèn hạ và dã man, không cho ta được chợp mắt một chút nào, ngày cũng như đêm. Giá mi giải phép ma cho nó thì ta bình phục và nói được ra lời từ lâu rồi. Đó chính là nguyên nhân làm cho ta câm lặng, và khiến cho mi hằng thở than.

- Vậy thì, – con mụ phù thủy nói – để cho chàng yên tĩnh, em sẵn sàng làm tất cả những gì chàng ra lệnh. Chàng có muốn em cho nó trở lại nguyên hình?

- Có, – hoàng đế đáp – và mi hãy giải thoát cho nó nhanh lên, để cho ta đỡ phải khó chịu vì những tiếng kêu gào của nó.

Mụ phù thủy lập tức ra khỏi Cung Nước Mắt. Ả lấy một chén nước, đọc mấy câu phù chú làm cho nước trong chén sôi lên như đun trên bếp lửa. Sau đó ả sang bên buồng có nhà vua chồng ả, đổ chén nước lên người chàng và nói: “Nếu Đấng tạo ra muôn loài đã nặn ra mày dưới hình dạng hiện nay, hoặc là nếu Thượng đế giận ghét mày, thì mày không thể thay đổi. Nhược bằng mày mang hình dạng này là do chịu phép thần của ta, thì hãy trở lại hình dạng tự nhiên, hãy trở về nguyên dạng của mày như trước.” Ả vừa nói xong những lời ấy thì quốc vương lấy được lại nguyên hình như cũ, thoải mái đứng lên, mừng vui quá sức tưởng tượng, và tạ ơn Thượng đế. Mụ phù thủy lại nói: “Đi đi, hãy rời khỏi lâu đài ngay và chớ có trở lại, nếu không thì mất mạng đấy.”

Quốc vương trẻ, vì tình thế bức bách, đành bỏ đi không đáp, đến nấp ở một nơi xa xa, nóng lòng chờ đợi kết quả của ý đồ mà hoàng đế đã khởi đầu một cách thuận lợi.

Trong lúc đó, mụ phù thủy trở về Cung Nước Mắt. Tưởng là vẫn nói với tên da đen, vừa bước vào mụ đã khoe: “Anh thân yêu ơi, em đã làm xong việc anh truyền. Giờ đây không có gì ngăn cản anh ngồi lên để thỏa lòng mong ước của em từ bấy lâu nay.”

Nhà vua tiếp tục giả giọng người da đen: “Điều mi vừa làm đấy – nhà vua nói giọng gay gắt – chưa đủ chữa khỏi cho ta; nó mới giảm bớt một phần đau đớn mà thôi, phải cắt cơn từ cội rễ kia.”

- Chàng da đen bé bỏng đáng yêu của em ơi, – ả lại nói – chàng nói cắt cơn đau từ cội rễ nghĩa là thế nào?

- Khốn nạn, mi không hiểu rằng ta muốn nói đến cái kinh thành này cùng với dân cư của nó, đến bốn hòn đảo mà mi đã hủy hoại vì ma thuật của mi đó sao? Ngày nào cũng như ngày nào, đến nửa đêm, các con cá không quên ngóc đầu lên khỏi đầm, đòi báo thù mi. Đó là nguyên nhân chính làm cho ta chậm bình phục. Hãy mau mau đi lập lại nguyên hình cho mọi vật. Khi trở về, ta sẽ đưa tay ra, mi sẽ giúp nâng ta dậy.

Mụ phù thủy tràn trề hy vọng khi nghe những lời nói đó, mừng rỡ thốt lên: “Ôi tình yêu của em, linh hồn của em, anh sẽ khỏe mạnh ngay lập tức bởi vì em sẽ thực hiện ngay điều anh dạy bảo.” Quả nhiên ả đi ra ngay, và đến bờ đầm, ả vục một ít nước trong lòng bàn tay, niệm một câu thần chú. Mụ phù thủy vừa đọc mấy câu về những con cá và cái đầm thì thành phố liền tái hiện ngay tức khắc. Các con cá lại trở thành đàn ông, đàn bà và trẻ con. Người Hồi giáo, Thiên chúa giáo, Ba Tư và Do Thái, dân tự do hoặc dân nô lệ mỗi người lấy lại hình dạng tự nhiên của mình. Nhà cửa và hiệu buôn lập tức lại đông nghịt người. Mọi vật đều trở lại trạng thái như trước khi bị phép ma. Đoàn tùy tùng đông đảo của hoàng đế, mà nơi hạ trại là quảng trường lớn nhất, rất đỗi ngạc nhiên bỗng thấy mình ở giữa một thành phố lớn, xinh đẹp và đông đúc.

Mụ phù thủy làm xong sự đổi thay kỳ diệu ấy, vội vã trở về Cung Nước Mắt để hưởng thụ kết quả việc làm của mình. Vừa bước vào, ả đã thốt lên: “chàng trai thân yêu của em ơi, em đến để cùng anh vui mừng về việc anh phục hồi sức khỏe, em đã làm xong tất cả những việc anh muốn em làm, nào hãy ngồi lên và đưa tay đây cho em nâng.”

- Hãy xích lại gần đây hơn chút nữa! – Nhà vua vẫn bắt chước giọng người da đen.

Ả xích lại gần.

- Chưa đủ, hãy xích lại gần thêm chút nữa!

Ả vâng lời. Vừa lúc ấy hoàng đế vùng dậy, đột ngột nắm cánh tay ả và không để cho ả kịp hoàn hồn, đưa một nhát gươm xả đôi con ác phụ. Thân nó nửa đổ xuống bên này, nửa gục xuống bên kia. Làm xong việc đó, nhà vua bỏ mặc xác chết đấy và đi ra khỏi Cung Nước Mắt tìm quốc vương trẻ nước Các Đảo Đen đang nóng lòng chờ đợi: “Quốc vương ơi, – nhà vua vừa nói vừa ôm hôn chàng – hãy vui lên đi, ngài chẳng phải lo sợ gì nữa, kẻ thù độc ác của ngài không còn nữa.”

Lòng chan chứa ơn sâu, quốc vương trẻ hết lời cảm tạ hoàng đế đã giúp chàng một việc cực kỳ hệ trọng, chàng chúc hoàng đế sống lâu muôn tuổi và hưởng thụ mọi vinh hoa. Hoàng đế bảo chàng:

- Từ nay ngài có thể sống bình yên trong kinh đô ngài, trừ phi ngài muốn đến thăm kinh đô tôi cũng không xa quý quốc là bao. Tôi sẽ vui mừng được tiếp đón ngài, ở đấy ngài cũng sẽ được tôn sùng và kính trọng như chính ở nước ngài vậy.

Tâu hoàng đế hùng cường mà tôi chịu ơn sâu, – quốc vương đáp – ngài tưởng rằng ở đây gần kinh đô ngài lắm sao?

- Vâng, tôi tin như vậy, không quá bốn hay năm giờ đi đường.

- Phải đi mất một năm tròn. – Quốc vương trẻ nói. – Tôi biết bệ hạ từ kinh đô quý quốc đến đây trong một khoảng thời gian ngắn như ngài nói, ấy là vì lúc đó kinh đô tôi còn bị phép ma. Từ khi nó được trở lại như cũ thì tình hình đã thay đổi nhiều. Điều đó cũng không ngăn cản tôi theo hầu bệ hạ, cho dù đến nơi tận cùng của trái đất. Bệ hạ là người giải thoát tôi. Để trọn đời bày tỏ lòng biết ơn bệ hạ, tôi xin từ bỏ không chút luyến tiếc vương quốc tôi để theo hầu ngài.

Hoàng đế hết sức ngạc nhiên khi nghe nói mình đã đi xa nước nhà đến thế, và không hiểu nổi làm sao sự tình lại xảy ra như vậy. Nhưng quốc vương trẻ nước Các Đảo Đen khéo thuyết phục, làm cho hoàng đế hết hoài nghi. “Không hề gì, – hoàng đế nói – cho dù trở về cố quốc có vất vả gian lao đến bao nhiêu, tôi cũng được đền bù bằng việc đã giúp được ngài và được nhận ngài làm con trai. Bởi ngài đã cho tôi cái vinh hạnh là tự nguyện đi theo tôi và cũng bởi tôi không có con, cho nên tôi xin coi ngài như con. Từ giờ phút này tôi nhận ngài là người thừa kế và sẽ nối ngôi tôi.”

Hoàng đế và quốc vương trẻ nước Các Đảo Đen ôm hôn nhau thân thiết, kết thúc câu chuyện. Sau đó quốc vương trẻ chỉ còn nghĩ tới việc chuẩn bị lên đường. Sau ba tuần, mọi việc sửa soạn xong xuôi. Trước sự luyến tiếc của cả triều đình và thần dân, quốc vương tự tay truyền lại ngôi báu cho một người bà con gần trong hoàng tộc. Cuối cùng hoàng đế và quốc vương trẻ lên đường cùng một trăm lạc đà chở những của cải không thể nào ước lượng nổi, lấy từ các kho tàng của nhà vua, có năm chục kỵ sĩ khôi ngô, trang bị đầy đủ, cưỡi ngựa hộ tống. Cuộc hành trình thuận lợi. Hoàng đế đã cho sứ giả đi báo trước tin mình sẽ về nước chậm và nguyên nhân gây nên sự chậm trễ đó. Khi đoàn tới gần kinh thành, các đại thần chủ chốt mà nhà vua để lại trong thành ra đón và tâu rằng không có gì thay đổi trong nước suốt thời gian dài vua vắng mặt. Đông đảo dân chúng cũng đổ ra nhiệt liệt hoan nghênh hoàng đế và mở hội mừng kéo dài nhiều ngày.

Ngay hôm sau khi trở về đến kinh thành, hoàng đế thuật lại cho tất cả triều thần đến chầu nghe những sự việc đã làm cho vua phải vắng mặt lâu ngày trái với ý định của mình. Tiếp đó hoàng đế tuyên bố nhận quốc vương nước Các Đảo Đen, người đã vui lòng từ bỏ một vương quốc lớn để đi theo hoàng đế, làm con nuôi của mình. Cuối cùng, để thừa nhận lòng trung thành của các quan, nhà vua ân thưởng rộng rãi cho mỗi người tùy theo phẩm chất của họ trong triều.

Về phần ông lão đánh cá, vì lão là nguyên nhân đầu tiên dẫn đến sự giải thoát quốc vương trẻ, hoàng đế ban thưởng cho nhiều của cải, làm cho lão và gia đình sống hạnh phúc đến trọn đời.

---------------

Chú thích:

^⑱        Đọc kinh cầu nguyện là một trong bốn điều răn chính của kinh Côran, kinh Thánh đạo Hồi

^⑲        Theo tín ngưỡng của những người Hồi giáo, Môidơ cùng với Đavít, Giêsu Crít và Môhamét là bốn đấng đại tiên tri (còn gọi là thiên sứ).

^⑳        ‘Bệ hạ’ đây là vua Saria, người đang nghe nàng Sêhêrazát kể chuyện (ND).

 

➖➖➖

 

The Thousand and One Nights

ARABIAN NIGHTS' ENTERTAINMENTS

TRANSLATED FROM THE ARABIC, WITH COPIOUS NOTES, BY

EDWARD WILLIAM LANE

~

CHAPTER II.

COMMENCING WITH PART OF THE THIRD NIGHT, AND ENDING WITH PART OF THE NINTH.

~

Story of the Fisherman

Story of King Yoonán and the Sage Doobán

Story of the Husband and the Parrot

Story of the Envious Wezeer and the Prince and the Ghooleh

Continuation of the Story of King Yoonán and the Sage Doobán

Continuation of the Story of the Fisherman

Story of the Young King of the Black Islands

~

THE STORY OF THE FISHERMAN.

There was a certain fisherman, advanced in age, who had a wife and three children; and though he was in indigent circumstances, it was his custom to cast his net, every day, no more than four times. One day he went forth at the hour of noon to the shore of the sea, and put down his basket, and cast his net, and waited until it was motionless in the water, when he drew together its strings, and found it to be heavy: he pulled, but could not draw it up: so he took the end of the cord, and knocked a stake into the shore, and tied the cord to it. He then stripped himself, and dived round the net, and continued to pull until he drew it out: whereupon he rejoiced, and put on his clothes; but when he came to examine the net, he found in it the carcass of an ass. At the sight of this he mourned, and exclaimed, There is no strength nor power but in God, the High, the Great! This is a strange piece of fortune!—And he repeated the following verse:—

O thou who occupiest thyself in the darkness of night, and in peril! Spare thy trouble; for the support of Providence is not obtained by toil!¹

He then disencumbered his net of the dead ass, and wrung it out; after which he spread it, and descended into the sea, and—exclaiming, In the name of God!—cast it again, and waited till it had sunk and was still, when he pulled it, and found it more heavy and more difficult to raise than on the former occasion. He therefore concluded that it was full of fish: so he tied it, and stripped, and plunged and dived, and pulled until he raised it, and drew it upon the shore; when he found in it only a large jar, full of sand and mud; on seeing which, he was troubled in his heart, and repeated the following words of the poet:—

O angry fate, forbear! or, if thou wilt not forbear, relent!

Neither favour from fortune do I gain, nor profit from the work of my hands,

I came forth to seek my sustenance, but have found it to be exhausted.

How many of the ignorant are in splendour! and how many of the wise, in obscurity!

So saying, he threw aside the jar, and wrung out and cleansed his net; and, begging the forgiveness of God for his impatience, returned to the sea the third time, and threw the net, and waited till it had sunk and was motionless: he then drew it out, and found in it a quantity of broken jars and pots.

 

Upon this, he raised his head towards heaven, and said, O God, Thou knowest that I cast not my net more than four times; and I have now cast it three times! Then—exclaiming, In the name of God!—he cast the net again into the sea, and waited till it was still; when he attempted to draw it up, but could not, for it clung to the bottom. And he exclaimed, There is no strength nor power but in God!—and stripped himself again, and dived round the net, and pulled it until he raised it upon the shore; when he opened it, and found in it a bottle² of brass, filled with something, and having its mouth closed with a stopper of lead, bearing the impression of the seal of our lord Suleymán.³ At the sight of this, the fisherman was rejoiced, and said, This I will sell in the copper-market; for it is worth ten pieces of gold. He then shook it, and found it to be heavy, and said, I must open it, and see what is in it, and store it in my bag; and then I will sell the bottle in the copper-market. So he took out a knife, and picked at the lead until he extracted it from the bottle. He then laid the bottle on the ground, and shook it, that its contents might pour out; but there came forth from it nothing but smoke, which ascended towards the sky, and spread over the face of the earth; at which he wondered excessively. And after a little while, the smoke collected together, and was condensed, and then became agitated, and was converted into an 'Efreet, whose head was in the clouds, while his feet rested upon the ground:⁴ his head was like a dome: his hands were like winnowing forks;⁵ and his legs, like masts: his mouth resembled a cavern: his teeth were like stones; his nostrils, like trumpets;⁶ and his eyes, like lamps; and he had dishevelled and dust-coloured hair.

When the fisherman beheld this 'Efreet, the muscles of his sides quivered, his teeth were locked together, his spittle dried up, and he saw not his way. The 'Efreet, as soon as he perceived him, exclaimed, There is no deity but God: Suleymán is the Prophet of God. O Prophet of God, slay me not; for I will never again oppose thee in word, or rebel against thee in deed!—O Márid,⁷ said the fisherman, dost thou say, Suleymán is the Prophet of God? Suleymán hath been dead a thousand and eight hundred years; and we are now in the end of time. What is thy history, and what is thy tale, and what was the cause of thy entering this bottle? When the Márid heard these words of the fisherman, he said, There is no deity but God! Receive news, O fisherman!—Of what, said the fisherman, dost thou give me news? He answered, Of thy being instantly put to a most cruel death. The fisherman exclaimed, Thou deservest, for this news, O master of the 'Efreets, the withdrawal of protection from thee, O thou remote!⁸ Wherefore wouldst thou kill me? and what requires thy killing me, when I have liberated thee from the bottle, and rescued thee from the bottom of the sea, and brought thee up upon the dry land?—The 'Efreet answered, Choose what kind of death thou wilt die, and in what manner thou shalt be killed.—What is my offence, said the fisherman, that this should be my recompense from thee? The 'Efreet replied, Hear my story, O fisherman.—Tell it then, said the fisherman, and be short in thy words; for my soul hath sunk down to my feet.

Know then, said he, that I am one of the heretical Jinn: I rebelled against Suleymán the son of Dáood: I and Ṣakhr the Jinnee;⁹ and he sent to me his Wezeer, Áṣaf the son of Barkhiyà, who came upon me forcibly, and took me to him in bonds, and placed me before him: and when Suleymán saw me, he offered up a prayer for protection against me, and exhorted me to embrace the faith, and to submit to his authority; but I refused; upon which he called for this bottle, and confined me in it, and closed it upon me with the leaden stopper, which he stamped with the Most Great Name: he then gave orders to the Jinn, who carried me away, and threw me into the midst of the sea. There I remained a hundred years; and I said in my heart, Whosoever shall liberate me, I will enrich him for ever:—but the hundred years passed over me, and no one liberated me: and I entered upon another hundred years; and I said, Whosoever shall liberate me, I will open to him the treasures of the earth;—but no one did so: and four hundred years more passed over me, and I said, Whosoever shall liberate me, I will perform for him three wants:—but still no one liberated me. I then fell into a violent rage, and said within myself, Whosoever shall liberate me now, I will kill him; and only suffer him to choose in what manner he will die. And lo, now thou hast liberated me, and I have given thee thy choice of the manner in which thou wilt die.

When the fisherman had heard the story of the 'Efreet, he exclaimed, O Allah! that I should not have liberated thee but in such a time as this! Then said he to the 'Efreet, Pardon me, and kill me not, and so may God pardon thee; and destroy me not, lest God give power over thee to one who will destroy thee. The Márid answered, I must positively kill thee; therefore choose by what manner of death thou wilt die. The fisherman then felt assured of his death; but he again implored the 'Efreet, saying, Pardon me by way of gratitude for my liberating thee.—Why, answered the 'Efreet, I am not going to kill thee but for that very reason, because thou hast liberated me.—O Sheykh of the 'Efreets, said the fisherman, do I act kindly towards thee, and dost thou recompense me with baseness? But the proverb lieth not that saith,—

We did good to them, and they returned us the contrary; and such, by my life, is the conduct of the wicked.

Thus he who acteth kindly to the undeserving is recompensed in the same manner as the aider of Umm-'Ámir.¹⁰

The 'Efreet, when he heard these words, answered by saying, Covet not life, for thy death is unavoidable. Then said the fisherman within himself, This is a Jinnee, and I am a man; and God hath given me sound reason; therefore, I will now plot his destruction with my art and reason, like as he hath plotted with his cunning and perfidy. So he said to the 'Efreet, Hast thou determined to kill me? He answered, Yes. Then said he, By the Most Great Name engraved upon the seal of Suleymán, I will ask thee one question; and wilt thou answer it to me truly? On hearing the mention of the Most Great Name, the 'Efreet was agitated, and trembled, and replied, Yes; ask, and be brief. The fisherman then said, How wast thou in this bottle? It will not contain thy hand or thy foot; how then can it contain thy whole body?—Dost thou not believe that I was in it? said the 'Efreet. The fisherman answered, I will never believe thee until I see thee in it. Upon this, the 'Efreet shook, and became converted again into smoke, which rose to the sky, and then became condensed, and entered the bottle by little and little, until it was all enclosed; when the fisherman hastily snatched the sealed leaden stopper, and, having replaced it in the mouth of the bottle, called out to the 'Efreet, and said, Choose in what manner of death thou wilt die. I will assuredly throw thee here into the sea, and build me a house on this spot; and whosoever shall come here, I will prevent his fishing in this place, and will say to him, Here is an 'Efreet, who, to any person that liberates him, will propose various kinds of death, and then give him his choice of one of them. On hearing these words of the fisherman, the 'Efreet endeavoured to escape; but could not, finding himself restrained by the impression of the seal of Suleymán, and thus imprisoned by the fisherman as the vilest and filthiest and least of 'Efreets. The fisherman then took the bottle to the brink of the sea. The 'Efreet exclaimed, Nay! nay!—to which the fisherman answered, Yea, without fail! yea, without fail! The Márid then addressing him with a soft voice and humble manner, said, What dost thou intend to do with me, O fisherman? He answered, I will throw thee into the sea; and if thou hast been there a thousand and eight hundred years, I will make thee to remain there until the hour of judgment. Did I not say to thee, Spare me, and so may God spare thee; and destroy me not, lest God destroy thee? But thou didst reject my petition, and wouldest nothing but treachery; therefore God hath caused thee to fall into my hand, and I have betrayed thee.—Open to me, said the 'Efreet, that I may confer benefits upon thee. The fisherman replied, Thou liest, thou accursed! I and thou are like the Wezeer of King Yoonán¹¹ and the sage Doobán.¹²—What, said the 'Efreet, was the case of the Wezeer of King Yoonán and the sage Doobán, and what is their story? The fisherman answered as follows:—

THE STORY OF KING YOONÁN AND THE SAGE DOOBÁN.

Know, O 'Efreet, that there was, in former times, in the country of the Persians,¹³ a monarch who was called King Yoonán, possessing great treasures and numerous forces, valiant, and having troops of every description; but he was afflicted with leprosy, which the physicians and sages had failed to remove; neither their potions, nor powders, nor ointments were of any benefit to him; and none of the physicians was able to cure him. At length there arrived at the city of this king a great sage, stricken in years, who was called the sage Doobán: he was acquainted with ancient Greek, Persian, modern Greek, Arabic, and Syriac books, and with medicine and astrology, both with respect to their scientific principles and the rules of their practical applications for good and evil; as well as the properties of plants, dried and fresh, the injurious and the useful: he was versed in the wisdom of the philosophers, and embraced a knowledge of all the medical and other sciences.

After this sage had arrived in the city, and remained in it a few days, he heard of the case of the King, of the leprosy with which God had afflicted him, and that the physicians and men of science had failed to cure him. In consequence of this information, he passed the next night in deep study; and when the morning came, and diffused its light, and the sun saluted the Ornament of the Good,¹⁴ he attired himself in the richest of his apparel, and presented himself before the King. Having kissed the ground before him, and offered up a prayer for the continuance of his power and happiness, and greeted him in the best manner he was able, he informed him who he was, and said, O King, I have heard of the disease which hath attacked thy person, and that many of the physicians are unacquainted with the means of removing it; and I will cure thee without giving thee to drink any potion, or anointing thee with ointment. When King Yoonán heard his words, he wondered, and said to him, How wilt thou do this? By Allah, if thou cure me, I will enrich thee and thy children's children, and I will heap favours upon thee, and whatever thou shalt desire shall be thine, and thou shalt be my companion and my friend.—He then bestowed upon him a robe of honour,¹⁵ and other presents, and said to him, Wilt thou cure me of this disease without potion or ointment? He answered, Yes; I will cure thee without any discomfort to thy person. And the King was extremely astonished, and said, O Sage, at what time, and on what day, shall that which thou hast proposed to me be done? Hasten it, O my Son.—He answered, I hear and obey.

He then went out from the presence of the King, and hired a house, in which he deposited his books, and medicines, and drugs. Having done this, he selected certain of his medicines and drugs, and made a goff-stick, with a hollow handle, into which he introduced them; after which he made a ball for it, skilfully adapted; and on the following day, after he had finished these, he went again to the King, and kissed the ground before him, and directed him to repair to the horse-course, and to play with the ball and goff-stick. The King, attended by his Emeers and Chamberlains and Wezeers, went thither, and, as soon as he arrived there, the sage Doobán presented himself before him, and handed to him the goff-stick, saying, Take this goff-stick, and grasp it thus, and ride along the horse-course, and strike the ball with it with all thy force, until the palm of thy hand and thy whole body become moist with perspiration, when the medicine will penetrate into thy hand, and pervade thy whole body; and when thou hast done this, and the medicine remains in thee, return to thy palace, and enter the bath,¹⁶ and wash thyself, and sleep: then shalt thou find thyself cured: and peace be on thee. So King Yoonán took the goff-stick from the sage, and grasped it in his hand, and mounted his horse; and the ball was thrown before him, and he urged his horse after it until he overtook it, when he struck it with all his force; and when he had continued this exercise as long as was necessary, and bathed and slept, he looked upon his skin, and not a vestige of the leprosy remained: it was clear as white silver. Upon this he rejoiced exceedingly; his heart was dilated, and he was full of happiness.

On the following morning he entered the council-chamber, and sat upon his throne; and the Chamberlains and great officers of his court came before him. The sage Doobán also presented himself; and when the King saw him, he rose to him in haste, and seated him by his side. Services of food were then spread before them, and the sage ate with the King, and remained as his guest all the day;¹⁷ and when the night approached, the King gave him two thousand pieces of gold, besides dresses of honour and other presents, and mounted him on his own horse, and so the sage returned to his house.¹⁸ And the King was astonished at his skill; saying, This man hath cured me by an external process, without anointing me with ointment: by Allah, this is consummate science; and it is incumbent on me to bestow favours and honours upon him, and to make him my companion and familiar friend as long as I live. He passed the night happy and joyful on account of his recovery, and when he arose, he went forth again, and sat upon his throne; the officers of his court standing before him, and the Emeers and Wezeers sitting on his right hand and on his left; and he called for the sage Doobán, who came, and kissed the ground before him; and the King rose, and seated him by his side, and ate with him, and greeted him with compliments: he bestowed upon him again a robe of honour and other presents, and, after conversing with him till the approach of night, gave orders that five other robes of honour should be given to him, and a thousand pieces of gold; and the sage departed, and returned to his house.

Again, when the next morning came, the King went as usual to his council-chamber, and the Emeers and Wezeers and Chamberlains surrounded him. Now there was, among his Wezeers, one of ill aspect, and of evil star;¹⁹ sordid, avaricious, and of an envious and malicious disposition; and when he saw that the King had made the sage Doobán his friend, and bestowed upon him these favours, he envied him this distinction, and meditated evil against him; agreeably with the adage which saith, There is no one void of envy;²⁰—and another, which saith, Tyranny lurketh in the soul: power manifesteth it, and weakness concealeth it. So he approached the King, and kissed the ground before him, and said, O King of the age, thou art he whose goodness extendeth to all men, and I have an important piece of advice to give thee: if I were to conceal it from thee, I should be a base-born wretch: therefore, if thou order me to impart it, I will do so. The King, disturbed by these words of the Wezeer, said, What is thy advice? He answered, O glorious King, it hath been said, by the ancients, He who looketh not to results, fortune will not attend him:—now I have seen the King in a way that is not right; since he hath bestowed favours upon his enemy, and upon him who desireth the downfall of his dominion: he hath treated him with kindness, and honoured him with the highest honours, and admitted him to the closest intimacy: I therefore fear, for the King, the consequence of this conduct.—At this the King was troubled, and his countenance changed; and he said, Who is he whom thou regardest as mine enemy, and to whom I shew kindness? He replied, O King, if thou hast been asleep, awake! I allude to the sage Doobán.—The King said, He is my intimate companion, and the dearest of men in my estimation; for he restored me by a thing that I merely held in my hand, and cured me of my disease which the physicians were unable to remove, and there is not now to be found one like to him in the whole world, from west to east. Wherefore, then, dost thou utter these words against him? I will, from this day, appoint him a regular salary and maintenance, and give him every month a thousand pieces of gold; and if I gave him a share of my kingdom it were but a small thing to do unto him. I do not think that thou hast said this from any other motive than that of envy. If I did what thou desirest, I should repent after it, as the man repented who killed his parrot.²¹

THE STORY OF THE HUSBAND AND THE PARROT.

There was a certain merchant, of an excessively jealous disposition, having a wife endowed with perfect beauty, who had prevented him from leaving his home; but an event happened which obliged him to make a journey; and when he found his doing so to be indispensable, he went to the market in which birds were sold, and bought a parrot, which he placed in his house to act as a spy, that, on his return, she might inform him of what passed during his absence; for this parrot was cunning and intelligent, and remembered whatever she heard.²² So, when he had made his journey, and accomplished his business, he returned, and caused the parrot to be brought to him, and asked her respecting the conduct of his wife. She answered, Thy wife has a lover, who visited her every night during thy absence:—and when the man heard this, he fell into a violent rage, and went to his wife, and gave her a severe beating.

The woman imagined that one of the female slaves had informed him of what had passed between her and her paramour during his absence: she therefore called them together, and made them swear; and they all swore that they had not told their master anything of the matter; but confessed that they had heard the parrot relate to him what had passed. Having thus established, on the testimony of the slaves, the fact of the parrot's having informed her husband of her intrigue, she ordered one of these slaves to grind with a hand-mill under the cage, another to sprinkle water from above, and a third to move a mirror from side to side, during the next night on which her husband was absent; and on the following morning, when the man returned from an entertainment at which he had been present, and inquired again of the parrot what had passed that night during his absence, the bird answered, O my master, I could neither see nor hear anything, on account of the excessive darkness, and thunder, and lightning, and rain. Now this happened during summer: so he said to her, What strange words are these? It is now summer, when nothing of what thou hast described ever happens.—The parrot, however, swore by Allah the Great that what she had said was true; and that it had so happened: upon which the man, not understanding the case, nor knowing the plot, became violently enraged, and took out the bird from the cage, and threw her down upon the ground with such violence that he killed her.

But after some days, one of his female slaves informed him of the truth; yet he would not believe it, until he saw his wife's paramour going out from his house; when he drew his sword,²³ and slew the traitor by a blow on the back of his neck: so also did he to his treacherous wife; and thus both of them went, laden with the sin which they had committed, to the fire; and the merchant discovered that the parrot had informed him truly of what she had seen; and he mourned grievously for her loss.

When the Wezeer heard these words of King Yoonán, he said, O King of great dignity, what hath this crafty sage—this man from whom nought but mischief proceedeth—done unto me, that I should be his enemy, and speak evil of him, and plot with thee to destroy him? I have informed thee respecting him in compassion for thee, and in fear of his despoiling thee of thy happiness; and if my words be not true, destroy me, as the Wezeer of Es-Sindibád was destroyed.—The King asked, How was that? And the Wezeer thus answered:—

THE STORY OF THE ENVIOUS WEZEER AND THE PRINCE AND THE GHOOLEH.

The King above mentioned had a son who was ardently fond of the chase;²⁴ and he had a Wezeer whom he charged to be always with this son wherever he went. One day the son went forth to hunt, and his father's Wezeer was with him; and as they rode together, they saw a great wild beast; upon which the Wezeer exclaimed to the Prince, Away after this wild beast! The King's son pursued it until he was out of the sight of his attendants, and the beast also escaped from before his eyes in the desert; and while the Prince wandered in perplexity, not knowing whither to direct his course, he met in his way a damsel, who was weeping. He said to her, Who art thou?—and she answered, I am a daughter of one of the kings of India; I was in the desert, and slumber overtook me, and I fell from my horse in a state of insensibility, and being thus separated from my attendants, I lost my way. The Prince, on hearing this, pitied her forlorn state, and placed her behind him on his horse; and as they proceeded, they passed by a ruin,²⁵ and the damsel said to him, O my master, I would alight here for a little while. The Prince therefore lifted her from his horse at this ruin; but she delayed so long to return, that he wondered wherefore she had loitered so, and entering after her, without her knowledge, perceived that she was a Ghooleh,²⁶ and heard her say, My children, I have brought you to-day a fat young man:—on which they exclaimed, Bring him in to us, O mother! that we may fill our stomachs with his flesh. When the Prince heard their words, he felt assured of destruction; the muscles of his sides quivered, and fear overcame him, and he retreated. The Ghooleh then came forth, and, seeing that he appeared alarmed and fearful, and that he was trembling, said to him, Wherefore dost thou fear? He answered, I have an enemy of whom I am in fear. The Ghooleh said, Thou assertest thyself to be the son of the King. He replied, Yes.—Then, said she, wherefore dost thou not give some money to thine enemy, and so conciliate him? He answered, He will not be appeased with money, nor with anything but life; and therefore do I fear him: I am an injured man. She then said to him, If thou be an injured man, as thou affirmest, beg aid of God against thine oppressor, and He will avert from thee his mischievous design, and that of every other person whom thou fearest. Upon this, therefore, the Prince raised his head towards heaven, and said, O thou who answerest the distressed when he prayeth to Thee, and dispellest evil, assist me, and cause mine enemy to depart from me; for Thou art able to do whatsoever Thou wilt!—and the Ghooleh no sooner heard his prayer, than she departed from him. The Prince then returned to his father, and informed him of the conduct of the Wezeer; upon which the King gave orders that the minister should be put to death.

CONTINUATION OF THE STORY OF KING YOONÁN AND THE SAGE DOOBÁN.

And thou, O King, continued the Wezeer of King Yoonán, if thou trust in this sage, he will kill thee in the foulest manner. If thou continue to bestow favours upon him, and to make him thine intimate companion, he will plot thy destruction. Dost thou not see that he hath cured thee of the disease by external means, by a thing that thou heldest in thy hand? Therefore thou art not secure against his killing thee by a thing that thou shalt hold in the same manner.—King Yoonán answered, Thou hast spoken truth: the case is as thou hast said, O faithful Wezeer: it is probable that this sage came as a spy to accomplish my death; and if he cured me by a thing I held in my hand, he may destroy me by a thing that I may smell: what then, O Wezeer, shall be done respecting him? The Wezeer answered, Send to him immediately, and desire him to come hither; and when he is come, strike off his head, and so shalt thou avert from thee his evil design, and be secure from him. Betray him before he betray thee.—The King said, Thou hast spoken right.

Immediately, therefore, he sent for the sage, who came, full of joy, not knowing what the Compassionate²⁷ had decreed against him, and addressed the King with these words of the poet:—

If I fail any day to render thee due thanks, tell me for whom I have composed my verse and prose.

Thou hast loaded me with favours unsolicited, bestowed without delay on thy part, or excuse.

How then should I abstain from praising thee as thou deservest, and lauding thee both with my heart and voice?

Nay, I will thank thee for thy benefits conferred upon me: they are light upon my tongue, though weighty to my back.

Knowest thou, said the King, wherefore I have summoned thee? The sage answered, None knoweth what is secret but God, whose name be exalted! Then said the King, I have summoned thee that I may take away thy life. The sage, in the utmost astonishment at this announcement, said, O King, wherefore wouldst thou kill me, and what offence hath been committed by me? The King answered, It hath been told me that thou art a spy, and that thou hast come hither to kill me: but I will prevent thee by killing thee first:—and so saying, he called out to the executioner, Strike off the head of this traitor, and relieve me from his wickedness,—Spare me, said the sage, and so may God spare thee; and destroy me not, lest God destroy thee.—And he repeated these words several times, like as I did, O 'Efreet; but thou wouldst not let me go, desiring to destroy me.

King Yoonán then said to the sage Doobán, I shall not be secure unless I kill thee; for thou curedst me by a thing that I held in my hand, and I have no security against thy killing me by a thing that I may smell, or by some other means.—O King, said the sage, is this my recompense from thee? Dost thou return evil for good?—The King answered, Thou must be slain without delay. When the sage, therefore, was convinced that the King intended to put him to death, and that his fate was inevitable, he lamented the benefit that he had done to the undeserving. The executioner then advanced, and bandaged his eyes, and, having drawn his sword, said, Give permission. Upon this the sage wept, and said again, Spare me, and so may God spare thee; and destroy me not, lest God destroy thee! Wouldst thou return me the recompense of the crocodile?—What, said the King, is the story of the crocodile? The sage answered, I cannot relate it while in this condition;²⁸ but I conjure thee by Allah to spare me, and so may He spare thee. And he wept bitterly. Then one of the chief officers of the King arose, and said, O King, give up to me the blood of this sage; for we have not seen him commit any offence against thee; nor have we seen him do aught but cure thee of thy disease, which wearied the other physicians and sages. The King answered, Ye know not the reason wherefore I would kill the sage: it is this, that if I suffered him to live, I should myself inevitably perish; for he who cured me of the disease under which I suffered by a thing that I held in my hand, may kill me by a thing that I may smell; and I fear that he would do so, and would receive an appointment on account of it; seeing that it is probable he is a spy who hath come hither to kill me; I must therefore kill him, and then shall I feel myself safe.—The sage then said again, Spare me, and so may God spare thee; and destroy me not, lest God destroy thee.

But he now felt certain, O 'Efreet, that the King would put him to death, and that there was no escape for him; so he said, O King, if my death is indispensable, grant me some respite, that I may return to my house, and acquit myself of my duties, and give directions to my family and neighbours to bury me, and dispose of my medical books; and among my books is one of most especial value, which I offer as a present to thee, that thou mayest treasure it in thy library.—And what, said the King, is this book? He answered, It contains things not to be enumerated; and the smallest of the secret virtues that it possesses is this; that, when thou hast cut off my head, if thou open this book, and count three leaves, and then read three lines on the page to the left, the head will speak to thee, and answer whatever thou shalt ask. At this the King was excessively astonished, and shook with delight, and said to him, O Sage, when I have cut off thy head will it speak? He answered, Yes, O King; and this is a wonderful thing.

The King then sent him in the custody of guards; and the sage descended to his house, and settled all his affairs on that day; and on the following day he went up to the court: and the Emeers and Wezeers, and Chamberlains and Deputies, and all the great officers of the state, went thither also: and the court resembled a flower-garden.²⁹ And when the sage had entered, he presented himself before the King, bearing an old book, and a small pot containing a powder: and he sat down, and said, Bring me a tray. So they brought him one; and he poured out the powder into it, and spread it. He then said, O King, take this book, and do nothing with it until thou hast cut off my head; and when thou hast done so, place it upon this tray, and order some one to press it down upon the powder; and when this is done, the blood will be stanched: then open the book. As soon as the sage had said this, the King gave orders to strike off his head; and it was done. The King then opened the book, and found that its leaves were stuck together; so he put his finger to his mouth, and moistened it with his spittle, and opened the first leaf, and the second, and the third; but the leaves were not opened without difficulty. He opened six leaves, and looked at them; but found upon them no writing. So he said, O Sage, there is nothing written in it. The head of the sage answered, Turn over more leaves. The King did so; and in a little while, the poison penetrated into his system; for the book was poisoned; and the King fell back, and cried out, The poison hath penetrated into me!—and upon this, the head of the sage Doobán repeated these verses:—

They made use of their power, and used it tyrannically; and soon it became as though it never had existed.

Had they acted equitably, they had experienced equity; but they oppressed; wherefore fortune oppressed them with calamities and trials.

Then did the case itself announce to them, This is the reward of your conduct, and fortune is blameless.

And when the head of the sage Doobán had uttered these words, the King immediately fell down dead.³⁰

CONTINUATION OF THE STORY OF THE FISHERMAN.

Now, O 'Efreet, continued the fisherman, know that if King Yoonán had spared the sage Doobán, God had spared him; but he refused, and desired his destruction; therefore God destroyed him: and thou, O 'Efreet, if thou hadst spared me, God had spared thee, and I had spared thee; but thou desiredst my death; therefore will I put thee to death imprisoned in this bottle, and will throw thee here into the sea. The Márid, upon this, cried out, and said, I conjure thee by Allah, O fisherman, that thou do it not: spare me in generosity, and be not angry with me for what I did; but if I have done evil, do thou good, according to the proverb,—O thou benefactor of him who hath done evil, the action that he hath done is sufficient for him:—do not therefore as Umámeh did to 'Átikeh.—And what, said the fisherman, was their case? The 'Efreet answered, This is not a time for telling stories, when I am in this prison; but when thou liberatest me, I will relate to thee their case.³¹ The fisherman said, Thou must be thrown into the sea, and there shall be no way of escape for thee from it; for I endeavoured to propitiate thee, and humbled myself before thee, yet thou wouldest nothing but my destruction, though I had committed no offence to deserve it, and had done no evil to thee whatever, but only good, delivering thee from thy confinement; and when thou didst thus unto me, I perceived that thou wast radically corrupt: and I would have thee know, that my motive for throwing thee into this sea, is, that I may acquaint with thy story every one that shall take thee out, and caution him against thee, that he may cast thee in again: thus shalt thou remain in this sea to the end of time, and experience varieties of torment.—The 'Efreet then said, Liberate me, for this is an opportunity for thee to display humanity; and I vow to thee that I will never do thee harm; but, on the contrary, will do thee a service that shall enrich thee for ever.

Upon this the fisherman accepted his covenant that he would not hurt him, but that he would do him good; and when he had bound him by oaths and vows, and made him swear by the Most Great Name of God, he opened to him; and the smoke ascended until it had all come forth, and then collected together, and became, as before, an 'Efreet of hideous form. The 'Efreet then kicked the bottle into the sea. When the fisherman saw him do this, he made sure of destruction, and said, This is no sign of good:—but afterwards he fortified his heart, and said, O 'Efreet, God, whose name be exalted, hath said, Perform the covenant, for the covenant shall be inquired into:³²—and thou has covenanted with me, and sworn that thou wilt not act treacherously towards me; therefore, if thou so act, God will recompense thee; for He is jealous; He respiteth, but suffereth not to escape; and remember that I said to thee as said the sage Doobán to King Yoonán, Spare me, and so may God spare thee.

The 'Efreet laughed, and, walking on before him, said, O fisherman, follow me. The fisherman did so, not believing in his escape, until they had quitted the neighbourhood of the city, and ascended a mountain, and descended into a wide desert tract, in the midst of which was a lake of water. Here the 'Efreet stopped, and ordered the fisherman to cast his net and take some fish; and the fisherman, looking into the lake, saw in it fish of different colours, white and red and blue and yellow; at which he was astonished; and he cast his net, and drew it in, and found in it four fish, each fish of a different colour from the others, at the sight of which he rejoiced. The 'Efreet then said to him, Take them to the Sulṭán,33 and present them to him, and he will give thee what will enrich thee; and for the sake of God accept my excuse, for, at present, I know no other way of rewarding thee, having been in the sea a thousand and eight hundred years, and not seen the surface of the earth until now: but take not fish from the lake more than once each day: and now I commend thee to the care of God.—Having thus said, he struck the earth with his feet, and it clove asunder, and swallowed him.

The fisherman then went back to the city, wondering at all that had befallen him with the 'Efreet, and carried the fish to his house; and he took an earthen bowl, and, having filled it with water, put the fish into it; and they struggled in the water: and when he had done this, he placed the bowl upon his head, and repaired to the King's palace, as the 'Efreet had commanded him, and, going up unto the King, presented to him the fish; and the King was excessively astonished at them, for he had never seen any like them in the course of his life; and he said, Give these fish to the slave cook-maid. This maid had been sent as a present to him by the King of the Greeks, three days before; and he had not yet tried her skill. The Wezeer, therefore, ordered her to fry the fish, and said to her, O maid, the King saith unto thee, I have not reserved my tear but for the time of my difficulty:—to-day, then, gratify us by a specimen of thy excellent cookery, for a person hath brought these fish as a present to the Sulṭán. After having thus charged her, the Wezeer returned, and the King ordered him to give the fisherman four hundred pieces of gold: so the Wezeer gave them to him; and he took them in his lap, and returned to his home and his wife, joyful and happy, and bought what was needful for his family.

Such were the events that befell the fisherman: now we must relate what happened to the maid.—She took the fish, and cleaned them, and arranged them in the frying-pan, and left them until one side was cooked, when she turned them upon the other side; and lo, the wall of the kitchen clove asunder, and there came forth from it a damsel of tall stature, smooth-cheeked, of perfect form, with eyes adorned with koḥl,³⁴ beautiful in countenance, and with heavy, swelling hips; wearing a koofeeyeh³⁵ interwoven with blue silk; with rings in her ears, and bracelets on her wrists, and rings set with precious jewels on her fingers; and in her hand was a rod of Indian cane: and she dipped the end of the rod in the frying-pan, and said, O fish, are ye remaining faithful to your covenant? At the sight of this, the cook-maid fainted. The damsel then repeated the same words a second and a third time; after which the fish raised their heads from the frying-pan, and answered, Yes, yes. They then repeated the following verse:—

If thou return, we return; and if thou come, we come; and if thou forsake, we verily do the same.

And upon this the damsel overturned the frying-pan, and departed by the way she had entered, and the wall of the kitchen closed up again. The cook-maid then arose, and beheld the four fish burnt like charcoal; and she exclaimed, In his first encounter his staff broke!—and as she sat reproaching herself, she beheld the Wezeer standing at her head; and he said to her, Bring the fish to the Sulṭán:—and she wept, and informed him of what had happened.³⁶

The Wezeer was astonished at her words, and exclaimed, This is indeed a wonderful event;—and he sent for the fisherman, and when he was brought, he said to him, O fisherman, thou must bring to us four fish like those which thou broughtest before. The fisherman accordingly went forth to the lake, and threw his net, and when he had drawn it in he found in it four fish as before; and he took them to the Wezeer, who went with them to the maid, and said to her, Rise, and fry them in my presence, that I may witness this occurrence. The maid, therefore, prepared the fish, and put them in the frying-pan, and they had remained but a little while, when the wall clove asunder, and the damsel appeared, clad as before, and holding the rod; and she dipped the end of the rod in the frying-pan, and said, O fish, O fish, are ye remaining faithful to your old covenant? Upon which they raised their heads, and answered as before; and the damsel overturned the frying-pan with the rod, and returned by the way she had entered, and the wall closed up again.

The Wezeer then said, This is an event which cannot be concealed from the King:—so he went to him, and informed him of what had happened in his presence; and the King said, I must see this with my own eyes. He sent, therefore, to the fisherman, and commanded him to bring four fish like the former; granting him a delay of three days. And the fisherman repaired to the lake, and brought the fish thence to the King, who ordered again that four hundred pieces of gold should be given to him; and then, turning to the Wezeer, said to him, Cook the fish thyself here before me. The Wezeer answered, I hear and obey. He brought the frying-pan, and, after he had cleaned the fish, threw them into it; and as soon as he had turned them, the wall clove asunder, and there came forth from it a negro, in size like a bull, or like one of the tribe of 'Ád,³⁷ having in his hand a branch of a green tree; and he said, with a clear but terrifying voice, O fish, O fish, are ye remaining faithful to your old covenant? Upon which they raised their heads, and answered as before, Yes, yes:

If thou return, we return; and if thou come, we come; and if thou forsake, we verily do the same.

The black then approached the frying-pan, and overturned it with the branch, and the fish became like charcoal, and he went away as he had come.

When he had thus disappeared from before their eyes, the King said, This is an event respecting which it is impossible to keep silence, and there must, undoubtedly, be some strange circumstance connected with these fish. He then ordered that the fisherman should be brought before him, and when he had come, he said to him, Whence came these fish? The fisherman answered, From a lake between four mountains behind this mountain which is without thy city. The King said to him, How many days' journey³⁸ distant? He answered, O our lord the Sulṭán, a journey of half-an-hour. And the Sulṭán was astonished, and ordered his troops to go out immediately with him and the fisherman, who began to curse the 'Efreet. They proceeded until they had ascended the mountain, and descended into a wide desert tract which they had never before seen in their whole lives; and the Sulṭán and all the troops wondered at the sight of this desert, which was between four mountains, and at the fish, which were of four colours, red and white and yellow and blue. The King paused in astonishment, and said to the troops, and to the other attendants who were with him, Hath any one of you before seen this lake in this place? They all answered, No. Then said the King, By Allah, I will not enter my city, nor will I sit upon my throne, until I know the true history of this lake, and of its fish. And upon this he ordered his people to encamp around these mountains; and they did so. He then called for the Wezeer, who was a well-informed, sensible, prudent, and learned man; and when he had presented himself before him, he said to him, I desire to do a thing with which I will acquaint thee; and it is this:—I have resolved to depart alone this night, to seek for information respecting this lake and its fish: therefore, sit thou at the door of my pavilion, and say to the Emeers and Wezeers and Chamberlains, The Sulṭán is sick, and hath commanded me not to allow any person to go in unto him:—and acquaint no one with my intention.

The Wezeer was unable to oppose his design; so the King disguised himself, and slung on his sword, and withdrew himself from the midst of his troops. He journeyed the whole of the night, until the morning, and proceeded until the heat became oppressive to him: he then paused to rest; after which he again proceeded the remainder of the day and the second night until the morning, when there appeared before him, in the distance, something black, at the sight of which he rejoiced, and said, Perhaps I shall there find some person who will inform me of the history of the lake and its fish. And when he approached this black object, he found it to be a palace built of black stones, and overlaid with iron; and one of the leaves of its doors was open, and the other shut. The King was glad, and he stood at the door, and knocked gently, but heard no answer; he knocked a second and a third time, but again heard no answer: then he knocked a fourth time, and with violence; but no one answered. So he said, It is doubtless empty:—and he took courage, and entered from the door into the passage, and cried out, saying, O inhabitants of the palace, I am a stranger and a traveller! have ye any provision? And he repeated these words a second and a third time; but heard no answer. And upon this he fortified his heart, and emboldened himself, and proceeded from the passage into the midst of the palace; but he found no one there, and only saw that it was furnished, and that there was, in the centre of it, a fountain with four lions of red gold, which poured forth the water from their mouths, like pearls and jewels: around this were birds; and over the top of the palace was extended a net which prevented their flying out. At the sight of these objects he was astonished, and he was grieved that he saw no person there whom he could ask for information respecting the lake, and the fish, and the mountains, and the palace. He then sat down between the doors,³⁹ reflecting upon these things; and as he thus sat, he heard a voice of lamentation from a sorrowful heart, chanting these verses:—

O fortune, thou pitiest me not, nor releasest me! See my heart is straitened between affliction and peril!

Will not you [O my wife] have compassion on the mighty whom love hath abased, and the wealthy who is reduced to indigence?

We were jealous even of the zephyr which passed over you: but when the divine decree is issued, the eye becometh blind!

What resource hath the archer when, in the hour of conflict, he desireth to discharge the arrow, but findeth his bow-string broken.

And when troubles are multiplied upon the noble-minded, where shall he find refuge from fate and from destiny?⁴⁰

When the Sulṭán heard this lamentation, he sprang upon his feet, and, seeking the direction whence it proceeded, found a curtain suspended before the door of a chamber; and he raised it, and beheld behind it a young man sitting on a couch raised to the height of a cubit from the floor. He was a handsome youth, well-shaped, and of eloquent speech, with shining forehead, and rosy cheek, marked with a mole resembling ambergris. The King was rejoiced at seeing him, and saluted him; and the young man (who remained sitting, and was clad with a vest of silk, embroidered with gold, but who exhibited traces of grief) returned his salutation, and said to him, O my master, excuse my not rising.—O youth! said the King, inform me respecting the lake, and its fish of various colours, and respecting this palace, and the reason of thy being alone in it, and of thy lamentation. When the young man heard these words, tears trickled down his cheeks, and he wept bitterly.⁴¹ And the King was astonished, and said to him, What causeth thee to weep, O youth? He answered, How can I refrain from weeping, when this is my state?—and so saying, he stretched forth his hand, and lifted up the skirts of his clothing; and lo, half of him, from his waist to the soles of his feet, was stone; and from his waist to the hair of his head, he was like other men. He then said, Know, O King, that the story of the fish is extraordinary; if it were engraved upon the intellect, it would be a lesson to him who would be admonished:—and he related as follows:—

THE STORY OF THE YOUNG KING OF THE BLACK ISLANDS.

My father was king of the city which was here situate: his name was Maḥmood, and he was lord of the Black Islands, and of the four mountains. After a reign of seventy years, he died, and I succeeded to his throne; whereupon I took as my wife the daughter of my uncle; and she loved me excessively, so that when I absented myself from her, she would neither eat nor drink till she saw me again. She remained under my protection five years. After this, she went one day to the bath; and I had commanded the cook to prepare the supper, and entered this palace, and slept in my usual place.⁴² I had ordered two maids to fan me;⁴³ and one of them sat at my head, and the other at my feet; but I was restless, because my wife was not with me; and I could not sleep. My eyes were closed, but my spirit was awake; and I heard the maid at my head say to her at my feet, O Mes'oodeh,⁴⁴ verily our lord is unfortunate in his youth, and what a pity is it that it should be passed with our depraved, wicked mistress!—Perdition to unfaithful wives! replied the other: but (added she) such a person as our lord, so endowed by nature, is not suited to this profligate woman, who passes every night absent from his bed.—Verily, rejoined she at my head, our lord is careless in not making any inquiry respecting her.—Wo to thee! said the other: hath our lord any knowledge of her conduct, or doth she leave him to his choice? Nay, on the contrary, she contriveth to defraud him by means of the cup of wine⁴⁵ which he drinketh every night before he sleepeth, putting benj⁴⁶ into it; in consequence of which he sleepeth so soundly that he knoweth not what happeneth, nor whither she goeth, nor what she doeth; for, after she hath given him the wine to drink, she dresseth herself, and goeth out from him, and is absent until daybreak, when she returneth to him, and burneth a perfume under his nose, upon which he awaketh from his sleep.

When I heard this conversation of the maids, the light became darkness before my face, and I was hardly conscious of the approach of night, when my cousin returned from the bath. The table was prepared, and we ate, and sat a while drinking our wine as usual. I then called for the wine which I was accustomed to drink before I lay down to sleep, and she handed to me the cup; but I turned away, and, pretending to drink it as I was wont to do, poured it into my bosom, and immediately lay down: upon which she said, Sleep on; I wish that thou wouldst never wake again! By Allah, I abhor thee, and abhor thy person, and my soul is weary of thy company!—She then arose, and attired herself in the most magnificent of her apparel, and, having perfumed herself, and slung on a sword, opened the door of the palace, and went out. I got up immediately, and followed her until she had quitted the palace, and passed through the streets of the city, and arrived at the city-gates, when she pronounced some words that I understood not; whereupon the locks fell off, and the gates opened, and she went out, I still following her, without her knowledge. Thence she proceeded to a space among the mounds,⁴⁷ and arrived at a strong edifice, in which was a ḳubbeh⁴⁸ constructed of mud, with a door, which she entered. I then climbed upon the roof of the ḳubbeh, and, looking down upon her through an aperture, saw that she was visiting a black slave, whose large lips, one of which overlapped the other, gathered up the sand from the pebbly floor, while he lay, in a filthy and wet condition, upon a few stalks of sugar-cane.

She kissed the ground before this slave; and he raised his head towards her, and said, Wo to thee! Wherefore hast thou remained away until this hour? The other blacks have been here drinking wine, and each of them has gone away with his mistress; and I refused to drink on thy account.—She answered, O my master, and beloved of my heart, knowest thou not that I am married to my cousin, and that I abhor every man who resembles him, and hate myself while I am in his company? If I did not fear to displease thee, I would reduce the city to ruins, so that the owl and the raven should cry in it, and would transport its stones beyond Mount Ḳáf.⁴⁹—Thou liest, thou infamous woman, replied the slave; and I swear by the generosity of the blacks (and if I speak not truth, may our valour be as the valour of the whites), that if thou loiter as thou hast now done till this hour, I will no longer give thee my company, nor approach thy person, thou faithless one! Dost thou inconvenience me for the sake of thine own pleasure, thou filthy wretch, and vilest of the whites?—When I heard (continued the King) their words, and witnessed what passed between them, the world became dark before my face, and I knew not where I was.—My cousin still stood weeping, and abasing herself before him, and said, O my beloved, and treasure of my heart, there remaineth to me none but thee for whom I care, and if thou cast me off, alas for me! O my beloved! O light of mine eye!—Thus she continued to weep, and to humble herself before him, until he became pacified towards her; upon which she rejoiced, and arose, and, having disrobed herself, said to him, O my master, hast thou here anything that thy maid may eat? He answered, Uncover the dough-pan; it contains some cooked rats' bones:⁵⁰ eat of them, and pick them; and take this earthen pot: thou wilt find in it some booẓah⁵¹ to drink. So she arose, and ate and drank, and washed her hands; after which she lay down by the side of the slave, upon the stalks of sugar-cane, and covered herself with his tattered clothes and rags.

When I saw her do this, I became unconscious of my existence, and, descending from the roof of the ḳubbeh, entered, and took the sword from the side of my cousin, with the intention of killing them both. I struck the slave upon his neck, and thought that he was killed; but the blow, which I gave with the view of severing his head, only cut the gullet and skin and flesh; and when I thought that I had killed him, he uttered a loud snore, upon which my cousin started up, and as soon as I had gone, took the sword, and returned it to its scabbard, and came back to the city and to the palace, and lay down again in my bed, in which she remained until the morning.

On the following day, I observed that my cousin had cut off her hair, and put on the apparel of mourning;⁵² and she said to me, O my cousin, blame me not for what I do; for I have received news that my mother is dead, and that my father hath been slain in a holy war, and that one of my two brothers hath died of a poisonous sting, and the other by the fall of a house: it is natural, therefore, that I should weep and mourn. On hearing these words, I abstained from upbraiding her, and said, Do what seemeth fit to thee; for I will not oppose thee. Accordingly, she continued mourning and weeping and wailing a whole year; after which she said to me, I have a desire to build for myself, in thy palace, a tomb, with a ḳubbeh, that I may repair thither alone to mourn, and I will call it the House of Lamentations.⁵³ I replied, Do what thou seest fit. So she built for herself a house for mourning, with a ḳubbeh in the middle of it, like the tomb of a saint;⁵⁴ after which she removed thither the slave, and there she lodged him. He was in a state of excessive weakness, and unable to render her any service, though he drank wine; and from the day on which I had wounded him, he had never spoken; yet he remained alive, because the appointed term of his life had not expired. My cousin every day visited him in this tomb early and late, to weep and mourn over him, and took to him wine to drink, and boiled meats; and thus she continued to do, morning and evening, until the expiration of the second year, while I patiently suffered her, till one day, I entered her apartment unawares, and found her weeping, and slapping her face, and repeating these verses:—

I have lost my existence among mankind since your absence; for my heart loveth none but you.

Take my body, then, in mercy, to the place where you are laid; and there bury me by your side:

And if, at my grave, you utter my name, the moaning of my bones shall answer to your call.

As soon as she had finished the recitation of these verses, I said to her, holding my drawn sword in my hand, This is the language of those faithless women who renounce the ties of affinity, and regard not lawful fellowship!—and I was about to strike her with the sword, and had lifted up my arm to do so, when she rose—for she knew that it was I who had wounded the slave—and, standing before me, pronounced some words which I understood not, and said, May God, by means of my enchantment, make thee to be half of stone, and half of the substance of man!—whereupon I became as thou seest, unable to move, neither dead nor alive; and when I had been reduced to this state, she enchanted the city and its markets and fields. The inhabitants of our city were of four classes; Muslims, and Christians, and Jews, and Magians; and she transformed them into fish: the white are the Muslims; the red, the Magians; the blue, the Christians; and the yellow, the Jews.⁵⁵ She transformed, also, the four islands into four mountains, and placed them around the lake; and from that time she has continued every day to torture me, inflicting upon me a hundred lashes with a leathern whip, until the blood flows from my wounds; after which she puts on my upper half a vest of hair-cloth, beneath these garments.—Having said thus, the young man wept, and ejaculating the following verses:—

Give me patience, O Allah, to bear what Thou decreest! I will be patient, if so I may obtain thine approval.

I am straitened, indeed, by the calamity that hath befallen me: but the Family of the favoured Prophet shall intercede for me!⁵⁶

Upon this, the King, looking towards the young man, said to him, O youth, thou hast increased my anxiety. And where (he added) is this woman?—The young man answered, She is in the tomb where the slave is lying, in the ḳubbeh; and every day, before she visits him, she strips me of my clothing, and inflicts upon me a hundred lashes with the whip, while I weep and cry out, unable to move so as to repulse her. After thus torturing me, she repairs early to the slave, with the wine and boiled meat.—By Allah, O youth, said the King, I will do thee an act of kindness for which I shall be remembered, and a favour which historians shall record in a biography after me.

He then sat and conversed with him until the approach of night, upon which he arose, and waited till the first dawn of day, when he took off his clothes, and slung on his sword, and went to the place where the slave lay. After remarking the candles and lamps, and perfumes and ointments, he approached the slave, and with a blow of his sword slew him: he then carried him on his back, and threw him into a well which he found in the palace, and, returning to the ḳubbeh, clad himself with the slave's clothes, and lay down with the drawn sword by his side. Soon after, the vile enchantress went to her cousin, and, having pulled off his clothes, took the whip, and beat him, while he cried, Ah! it is enough for me to be in this state! Have pity on me then!—Didst thou shew pity to me, she exclaimed, and didst thou1 spare my lover?—She then put on him the hair-cloth vest and his outer garments, and repaired to the slave with a cup of wine, and a bowl of boiled meat. Entering the tomb, she wept and wailed, exclaiming, O my master, answer me! O my master, speak to me!—and poured forth her lamentation in the words of this verse:—

How long shall this aversion and harshness continue? Sufficient is the evil which my passion hath brought upon me!⁵⁷

Then, weeping as before, she exclaimed again, O my master, answer me, and speak to me! Upon this the King, speaking in a low voice, and adapting his tongue to the pronunciation of the blacks, ejaculated, Ah! Ah! there is no strength nor power but in God! On hearing these words, she screamed with joy, and fell down in a swoon; and when she recovered, she exclaimed, Possibly my master is restored to health! The King, again lowering his voice, as if from weakness, replied, Thou profligate wretch, thou deservest not that I should address thee.—Wherefore? said she. He answered, Because all the day long thou tormentest thy husband, while he calleth out, and imploreth the aid of God, so that thou hast prevented my sleeping from the commencement of darkness until morning: thy husband hath not ceased to humble himself, and to imprecate vengeance upon thee, till he hath distracted me; and had it not been for this, I had recovered my strength: this it is which hath prevented my answering thee.—Then, with thy permission, she replied, I will liberate him from his present sufferings.—Liberate him, said the King, and give us ease.

She replied, I hear and obey;—and immediately arose, and went out from the ḳubbeh to the palace, and, taking a cup, filled it with water, and pronounced certain words over it, upon which it began to boil like a cauldron. She then sprinkled some of it upon her cousin, saying, By virtue of what I have uttered, be changed from thy present state to that in which thou wast at first!—and instantly he shook, and stood upon his feet, rejoicing in his liberation, and exclaimed, I testify that there is no deity but God, and that Moḥammad is God's Apostle; God bless and save him! She then said to him, Depart, and return not hither, or I will kill thee:—and she cried out in his face: so he departed from before her, and she returned to the ḳubbeh, and said, O my master, come forth to me that I may behold thee. He replied, with a weak voice, What hast thou done? Thou hast relieved me from the branch, but hast not relieved me from the root.—O my beloved, she said, and what is the root? He answered, The people of this city, and of the four islands: every night, at the middle hour, the fish raise their heads, and imprecate vengeance upon me and upon thee; and this is the cause that preventeth the return of vigour to my body; therefore, liberate them, and come, and take my hand, and raise me; for vigour hath already in part returned to me.

On hearing these words of the King, whom she imagined to be the slave, she said to him with joy, O my master, on my head and my eye! In the name of Allah!⁵⁸—and she sprang up, full of happiness, and hastened to the lake, where, taking a little of its water, she pronounced over it some unintelligible words, whereupon the fish became agitated, and raised their heads, and immediately became converted into men as before. Thus was the enchantment removed from the inhabitants of the city, and the city became repeopled, and the market-streets re-erected, and every one returned to his occupation: the mountains also became changed into islands as they were at the first. The enchantress then returned immediately to the King, whom she still imagined to be the slave, and said to him, O my beloved, stretch forth thy honoured hand, that I may kiss it.—Approach me, said the King in a low voice. So she drew near to him; and he, having his keen-edged sword ready in his hand, thrust it into her bosom, and the point protruded from her back: he then struck her again, and clove her in twain, and went forth.

He found the young man who had been enchanted waiting his return, and congratulated him on his safety; and the young prince kissed his hand, and thanked him. The King then said to him, Wilt thou remain in thy city, or come with me to my capital?—O King of the age, said the young man, dost thou know the distance that is between thee and thy city? The King answered, Two days and a half.—O King, replied the young man, if thou hast been asleep, awake: between thee and thy city is a distance of a year's journey to him who travelleth with diligence; and thou camest in two days and a half only because the city was enchanted: but, O King, I will never quit thee for the twinkling of an eye. The King rejoiced at his words, and said, Praise be to God, who hath in his beneficence given thee to me: thou art my son; for during my whole life, I have never been blest with a son:—and they embraced each other, and rejoiced exceedingly. They then went together into the palace, where the King who had been enchanted informed the officers of his court that he was about to perform the holy pilgrimage: so they prepared for him everything that he required; and he departed with the Sulṭán; his heart burning with reflections upon his city, because he had been deprived of the sight of it for the space of a year.

He set forth, accompanied by fifty memlooks,⁵⁹ and provided with presents, and they continued their journey night and day for a whole year, after which they drew near to the city of the Sulṭán, and the Wezeer and the troops, who had lost all hope of his return, came forth to meet him. The troops, approaching him, kissed the ground before him, and congratulated him on his safe return; and he entered the city, and sat upon the throne. He then acquainted the Wezeer with all that had happened to the young King; on hearing which, the Wezeer congratulated the latter, also, on his safety; and when all things were restored to order, the Sulṭán bestowed presents upon a number of his subjects, and said to the Wezeer, Bring to me the fisherman who presented to me the fish. So he sent to this fisherman, who had been the cause of the restoration of the inhabitants of the enchanted city, and brought him; and the King invested him with a dress of honour, and inquired of him respecting his circumstances, and whether he had any children. The fisherman informed him that he had a son and two daughters; and the King, on hearing this, took as his wife one of the daughters, and the young prince married the other.⁶⁰ The King also conferred upon the son the office of treasurer. He then sent the Wezeer to the city of the young prince, the capital of the Black Islands, and invested him with its sovereignty, despatching with him the fifty memlooks who had accompanied him thence, with numerous robes of honour to all the Emeers: and the Wezeer kissed his hands, and set forth on his journey; while the Sulṭán and the young prince remained. And as to the fisherman, he became the wealthiest of the people of his age; and his daughters continued to be the wives of the Kings until they died.

But this (added Shahrazád) is not more wonderful than what happened to the porter.

~

NOTES TO CHAPTER SECOND.

Note 1. The sentiment expressed in this verse is one which is often heard from the mouth of a Muslim; but generally when, his toil is ended, and its result seen; though not unfrequently as an excuse for indolence.

 

Note 2. The bottle is here described (by the term "ḳumḳum") as of a kind commonly used for sprinkling rose-water, &c., having a spherical or wide body, with a long and narrow neck. I remember seeing a gilt brass bottle of this kind, of very beautiful workmanship, for which nearly as much as ten pieces of gold was demanded.

 

Note 3. The seal of Suleymán, or Solomon, has twice been mentioned in former notes; in No. 21 of the notes appended to the Introduction, and in No. 15 of those to the first chapter.

 

Note 4. It is necessary to remark, that this and many other descriptions in the present work are not designed to be understood in their literal sense. The reader will often be required to make some allowance for Oriental hyperbole, and to distinguish between expressions characterised by this figure, and such as are purely accordant with Eastern grandeur and magnificence, or with Muslim superstition.

 

Note 5. The end of the winnowing-fork bears a rude resemblance to a gigantic hand; having several long prongs of wood.

 

Note 6. Instead of "ibreeḳ" (a ewer), in the Cairo edition, I read "abwáḳ" (trumpets), as in other editions.

 

Note 7. This appellation has been mentioned in a former note, as signifying an evil Jinnee of the most powerful class.

 

Note 8. It is a rule observed in decent society, by the Arabs, to avoid, as much as possible, the mention of opprobrious epithets, lest any person present should imagine such epithets to be addressed insidiously to himself. For this reason, when any malediction or offensive language is repeated in a story, it is usual with them to designate the object of such language by this term, which signifies both remote or absent from the person or persons in whose presence the words are repeated, and remote from virtue or good. In the present instance, "remote" is an epithet substituted by Shahrazád for some other of a gross nature, from respect to the king to whom she is relating the story.

 

Note 9. I read "Ṣakhr el-Jinnee" for "Ṣakhr el-Jinn."—Ṣakhr was an evil Jinnee, and a terrible enemy of Solomon. His last act of treachery to that monarch, and his fate, are thus related by commentators on the Ḳur-án.—Solomon having, through negligence, suffered one of his women to practise idolatry under his roof, God saw fit to punish him. It was the custom of this King, on certain occasions, "to intrust his signet, on which his kingdom depended, with a concubine of his, named El-Emeeneh. One day, therefore, when she had the ring in her custody, a devil [or evil Jinnee], named Ṣakhr, came to her in the shape of Solomon, and received the ring from her; by virtue of which he became possessed of the kingdom, and sat on the throne in the shape which he had borrowed, making what alterations in the law he pleased. Solomon, in the meantime, being changed in his outward appearance, and known to none of his subjects, was obliged to wander about, and beg alms for his subsistence; till at length, after the space of forty days, which was the time the image had been worshipped in his house, the devil flew away, and threw the signet into the sea. The signet was immediately swallowed by a fish, which being taken and given to Solomon, he found the ring in its belly; and having by this means recovered the kingdom, he took Ṣakhr, and, tying a great stone to his neck, threw him into the Lake of Tiberias."

 

Note 10. "Umm-'Ámir" is an appellation of the hyena. It is scarcely necessary to mention, that the proverb here quoted is said to have originated from the fact of a man's having been devoured by a hyena whom he had aided against an enemy.

 

Note 11. In some copies, the personage here mentioned is called "Melik el-Yoonán," that is, "King of Ancient Greece," or—"of the Ancient Greeks." I have followed the Cairo edition, and that of the first two hundred nights, printed at Calcutta, in which "Yoonán" is used as the King's proper name. See also Note 13.

 

Note 12. This is the name of the sage in most copies; but in the Cairo edition he is called "Rooyán."

 

Note 13. In the Calcutta edition, the king is merely said to have reigned "in the country of the Persians," as in my translation; but in the Cairo edition, he is said to have been "in the city of the Persians, and the country of Roomán;" which may perhaps mean (though this is hardly allowable) the [eastern] Roman, or later Greek, empire; an unnecessary contradiction. (See Note 22 to Chapter x.) It is obviously more agreeable with the story to regard him as a Persian King.

 

Note 14. "The Ornament of the Good," or—"of the Comely," is an appellation of the Arabian prophet, who is related to have said, "The sun never riseth until it hath saluted me." "The sun's saluting the Ornament of the Good," or "Comely," is, therefore, a phrase not unfrequently used by Muslims merely to signify its rising.

 

Note 15.—On the Rewards of Men of Literature and Science. It has long been a common custom of Eastern princes to bestow dresses of honour upon men of literature and science, as well as upon their great officers and other servants. These dresses were of different kinds for persons of different classes or professions. The most usual kind was an ample coat. With dresses of this description were often given gold-embroidered turbans; and sometimes, to Emeers (or great military officers), neck-rings or collars (called ṭóḳs), some of which were set with jewels; as also, bracelets, and swords ornamented with precious stones, &c.; and to Wezeers, instead of the ṭóḳ, a necklace of jewels.—The following striking record will convey an idea of the magnificence of some of these dresses of honour; or, in other words, of the liberality of a Muslim prince, and, at the same time, of the very precarious nature of his favour. A person, chancing to look at a register kept by one of the officers of Hároon Er-Rasheed, saw in it the following entry:—"Four hundred thousand pieces of gold, the price of a dress of honour for Jaạfar, the son of Yaḥyà, the Wezeer."—A few days after, he saw beneath this written,—"Ten ḳeeráṭs, the price of naphtha and reeds, for burning the body of Jaạfar, the son of Yaḥyà."—The ḳeeráṭ of Baghdád was the twentieth part of a deenár, or piece of gold.

 

Arab princes and other great men have generally been famous for highly respecting, and liberally rewarding, men of literature and science, and especially poets. El-Mamoon and many others are well known to us for their patronage of the learned. Er-Rasheed carried his condescension to them so far as to pour the water on the hands of a blind man, Aboo-Mo'áwiyeh, one of the most learned persons of his time, previously to his eating with him, to shew his respect for science. An anecdote of a Khaleefeh ordering the mouth of a learned man to be filled with jewels, I have related in a former note. To cram the mouth with sugar or sweetmeats for a polite or eloquent speech, or piece of poetry, has been more commonly done; but the usual presents to learned men were, and are, dresses of honour and sums of money. Ibn-'Obeyd El-Bakhteree, an illustrious poet and traditionist, who flourished in the reign of El-Musta'een, is said to have received so many presents, that, after his death, there were found, among the property which he left, a hundred complete suits of dress, two hundred shirts, and five hundred turbans. A thousand pieces of gold were often given, and sometimes ten, twenty, or thirty, thousand, and even more, for a few verses; nay, for a single couplet.

 

The prodigality of Arab princes to men of learning may be exemplified by the following anecdote:—Ḥammád, surnamed Er-Ráwiyeh, or the famous reciter, having attached himself to the Khaleefeh El-Weleed, the son of 'Abd-el-Melik, and shewn a contrary feeling towards his brother Hishám, on the accession of the latter fled to El-Koofeh. While there, a letter arrived from Hishám, commanding his presence at Damascus: it was addressed to the governor, who, being ordered to treat him with honour, gave him a purse containing a thousand pieces of gold, and despatched him with the Khaleefeh's messenger. On his arrival at Damascus, he was conducted before Hishám, whom he found in a splendid saloon, seated under a pavilion of red silk, surmounted by a dome of yellow brocade, attended by two female slaves of beauty unsurpassed, each holding a crystal ewer of wine. His admission during the presence of members of the King's ḥareem, the reader will remark as a very unusual and high honour: the mention of the wine may also surprise him; but this is a subject upon which much may be said, and which will be considered on a future occasion. After Ḥammád had given the salutation, and the Khaleefeh had returned it, the latter told him that he had sent for him to ask respecting a couplet of which he (the Khaleefeh) could only remember that it ended with the word "ibreeḳ," which signifies "a ewer." The reciter reflected a while, and the lines occurred to his mind, and he repeated them. Hishám cried out, in delight, that the lines were those he meant; drank a cup of wine, and desired one of the female slaves to hand a cup to Ḥammád. She did so; and the draught, he says, deprived him of one-third of his reason. The Khaleefeh desired him to repeat the lines again, and drank a second cup; and Ḥammád was deprived of another third of his reason in the same manner; and said, "O Prince of the Faithful, two-thirds of my reason have departed from me." Hishám laughed, and desired him to ask what he would before the remaining third should have gone; and the reciter said, "One of these two female slaves." The Khaleefeh laughed again, and said, "Nay, but both of them are thine, and all that is upon them, and all that they possess, and, beside them, fifty thousand pieces of gold."—"I kissed the ground before him," says Ḥammád, "and drank a third cup, and was unconscious of what happened after: I did not awake till the close of the night, when I found myself in a handsome house, surrounded by lighted candles, and the two female slaves were putting in order my clothes and other things: so I took possession of the property, and departed, the happiest of the creatures of God."

 

A whimsical story is told of a king, who denied to poets those rewards to which usage had almost given them a claim. This king, whose name is not recorded, had the faculty of retaining in his memory an ode after having only once heard it; and he had a memlook who could repeat an ode that he had twice heard, and a female slave who could repeat one that she had heard thrice. Whenever a poet came to compliment him with a panegyrical ode, the King used to promise him that, if he found his verses to be his original composition, he would give him a sum of money equal in weight to what they were written upon. The poet, consenting, would recite his ode; and the King would say, "It is not new; for I have known it some years;" and would repeat it as he had heard it; after which he would add, "And this memlook also retains it in his memory;" and would order the memlook to repeat it; which, having heard it twice, from the poet and the king, he would do. The King would then say to the poet, "I have also a female slave who can repeat it;" and on his ordering her to do so, stationed behind the curtains, she would repeat what she had thus thrice heard: so the poet would go away empty-handed. The famous poet El-Aṣma'ee, having heard of this proceeding, and guessing the trick, determined upon outwitting the King; and accordingly composed an ode made up of very difficult words; but this was not his only preparative measure; another will be presently explained; and a third was, to assume the dress of a Bedawee, that he might not be known, covering his face, the eyes only excepted, with a lithám (a piece of drapery) in accordance with a custom of Arabs of the desert. Thus disguised, he went to the palace, and, having asked permission, entered, and saluted the King, who said to him, "Whence art thou, O brother of the Arabs, and what dost thou desire?" The poet answered, "May God increase the power of the King! I am a poet of such a tribe, and have composed an ode in praise of our lord the Sulṭán."—"O brother of the Arabs," said the King, "hast thou heard of our condition?"—"No," answered the poet; "and what is it, O King of the age?"—"It is," replied the King, "that if the ode be not thine, we give thee no reward; and if it be thine, we give thee the weight in money of what it is written upon."—"How," said El-Aṣma'ee, "should I assume to myself that which belongs to another, and knowing, too, that lying before kings is one of the basest of actions? But I agree to this condition, O our lord the Sulṭán." So he repeated his ode. The King, perplexed, and unable to remember any of it, made a sign to the memlook—but he had retained nothing; and called to the female slave, but she also was unable to repeat a word. "O brother of the Arabs," said he, "thou hast spoken truth, and the ode is thine without doubt: I have never heard it before: produce, therefore, what it is written upon, and we will give thee its weight in money, as we have promised."—"Wilt thou," said the poet, "send one of the attendants to carry it?"—"To carry what?" asked the King; "is it not upon a paper here in thy possession?"—"No, O our lord the Sulṭán," replied the poet; "at the time I composed it I could not procure a piece of paper upon which to write it, and could find nothing but a fragment of a marble column left me by my father; so I engraved it upon this; and it lies in the court of the palace." He had brought it, wrapped up, on the back of a camel. The King, to fulfil his promise, was obliged to exhaust his treasury; and to prevent a repetition of this trick (of which he afterwards discovered El-Aṣma'ee to have been the author), in future rewarded the poets according to the usual custom of kings.

 

The following case is also related as an exception to the common custom of great men, with regard to the bestowal of rewards on poets:—"A poet praised a governor in some verses, and the latter ordered an ass's barda'ah (or stuffed saddle) and girth to be given to him. The poet went away with them on his shoulder; and, being asked what he had got, answered, 'I have praised our honoured lord in the best of my verses, and he hath bestowed on me some of the most magnificent articles of his apparel.'"

 

Note 16.—On the Bath. The ḥammám, or bath, is a favourite resort of both men and women of all classes among the Muslims who can afford the trifling expense which it requires; and (it is said) not only of human beings, but also of evil genii; on which account, as well as on that of decency, several precepts respecting it have been dictated by Moḥammad. It is frequented for the purpose of performing certain ablutions required by the religion, or by a regard for cleanliness, and for its salutary effects, and for mere luxury.

 

The following description of a public bath will convey a sufficient notion of those in private houses, which are on a smaller scale, and generally consist of only two or three chambers. The public bath comprises several apartments, with mosaic or tesselated pavements, composed of white and black marble, and pieces of fine red tile, and sometimes other materials. The inner apartments are covered with domes, having a number of small, round, glazed apertures, for the admission of light. The first apartment is the meslakh, or disrobing room, which has, in the centre, a fountain of cold water, and, next the walls, wide benches or platforms, encased with marble. These are furnished with mattresses and cushions for the higher and middle classes, and with mats for the poorer sort. The inner division of the building, in the more regularly planned baths, occupies nearly a square: the central and chief portion of it is the principal apartment, or ḥarárah, which generally has the form of a cross. In its centre is a fountain of hot water, rising from a base encased with marble, which serves as a seat. One of the angles of the square is occupied by the beyt-owwal, or antechamber of the ḥarárah: in another, is the fire over which is the boiler; and each of the other two angles is generally occupied by two small chambers: in one of these is a tank filled with warm water, which pours down from a spout in the dome: in the other are two taps, side by side; one of hot, and the other of cold water, with a small trough beneath, before which is a seat. The inner apartments are heated by the steam which rises from the fountain and tanks, and by the contiguity of the fire; but the beyt-owwal is not so hot as the ḥarárah, being separated from it by a door. In cold weather, the bather undresses in the former, which has two or three raised seats, like those of the meslakh.

 

With a pair of wooden clogs to his feet, and having a large napkin round his loins, and generally a second wound round his head like a turban, a third over his chest, and a fourth covering his back, he enters the ḥarárah, the heat of which causes him immediately to perspire profusely. An attendant of the bath removes from him all the napkins excepting the first; and proceeds to crack the joints of his fingers and toes, &c., and several of the vertebræ of the back and neck; kneads his flesh; and rubs the soles of his feet with a coarse earthen rasp, and his limbs and body with a woollen bag which covers his hand as a glove; after which, the bather, if he please, plunges into one of the tanks. He is then thoroughly washed with soap and water, and fibres of the palm-tree, and shaved, if he wish it, in one of the small chambers which contain the taps of hot and cold water; and returns to the beyt-owwal. Here he generally reclines upon a mattress, and takes some light refreshment, while one of the attendants rubs the soles of his feet, and kneads the flesh of his body and limbs, previously to his resuming his dress. It is a common custom, now, to take a pipe and a cup of coffee during this period of rest.

 

The women are especially fond of the bath, and often have entertainments there; taking with them fruits, sweetmeats, &c., and sometimes hiring female singers to accompany them. An hour or more is occupied by the process of plaiting the hair, and applying the depilatory, &c.; and, generally, an equal time is passed in the enjoyment of rest, or recreation, or refreshment. All necessary decorum is observed on these occasions by most females; but women of the lower orders are often seen in the bath without any covering. Some baths are appropriated solely to men; others, only to women; and others, again, to men during the forenoon, and in the afternoon to women. When the bath is appropriated to women, a napkin, or some other piece of drapery, is suspended over the door, to warn men from entering.

 

Before the time of Moḥammad, there were no public baths in Arabia; and he was so prejudiced against them, for the reasons already alluded to, that he at first forbade both men and women from entering them: afterwards, however, he permitted men to do so, if for the sake of cleanliness, on the condition of their having a cloth round the waist; and women also on account of sickness, child-birth, &c., provided they had not convenient places for bathing in their houses. But, notwithstanding this license, it is held to be a characteristic of a virtuous woman, not to go to a bath even with her husband's permission: for the Prophet said, "Whatever woman enters a bath, the devil is with her." As the bath is a resort of the Jinn, prayer should not be performed in it, nor the Ḳur-án recited. The Prophet said, "All the earth is given to me as a place of prayer, and as pure, except the burial-ground and the bath." Hence also, when a person is about to enter a bath, he should offer up an ejaculatory prayer for protection against evil spirits; and should place his left foot first over the threshold.—Infidels have often been obliged to distinguish themselves in the bath, by hanging a signet to the neck, or wearing anklets, &c., lest they should receive those marks of respect which should be paid only to believers.

Note 17.—On Meals, and the Manner of Eating. The King (with the sage as his guest) is here described as eating in the presence of his court, agreeably with a common custom of Eastern princes and other great men in the present day; the simple manner in which the meal is served and eaten occasioning but a slight interruption.

 

The Muslim takes a light breakfast after the morning-prayers, and dinner after the noon-prayers; or a single meal instead of these two, before noon. His principal meal is supper, which is taken after the prayers of sunset. A man of rank or wealth, when he has no guest, generally eats alone; his children eat after him, or with his wife or wives. In all his repasts he is moderate with regard to the quantity which he eats, however numerous the dishes.

 

In the times to which most of the tales in the present work relate, it appears that the dishes were sometimes, I believe generally, placed upon a round embroidered cloth spread on the floor, and sometimes on a tray, which was either laid on the floor or upon a small stand or stool. The last is the mode now always followed in the houses of the higher and middle classes of the Arabs. The table is usually placed upon a round cloth, spread in the middle of the floor, or in a corner, next two of the deewáns, or low seats which generally extend along three sides of the room. It is composed of a large round tray of silver, or of tinned copper, or of brass, supported by a stool, commonly about fifteen or sixteen inches high, made of wood, and generally inlaid with mother-of-pearl and ebony or other wood, or tortoise-shell, &c. When there are numerous guests, two or more such tables are prepared. The dishes are of silver, or of tinned copper, or of china. Several of these are placed upon the tray; and around them are disposed some round, flat cakes of bread, with spoons of box-wood, ebony, or other material, and, usually, two or three limes, cut in halves, to be squeezed over certain of the dishes. When these preparations have been made, each person who is to partake of the repast receives a napkin; and a servant pours water over his hands. A basin and ewer of either of the metals first mentioned are employed for this purpose; the former has a cover with a receptacle for a piece of soap in its centre, and with numerous perforations through which the water runs during the act of washing, so that it is not seen when the basin is brought from one person to another. It is indispensably requisite to wash at least the right hand before eating with the fingers anything but dry food; and the mouth, also, is often rinsed, the water being taken up into it from the right hand. The company sit upon the floor, or upon cushions, or some of them on the deewán, either cross-legged, or with the right knee raised: they retain the napkins before mentioned; or a long napkin, sufficient to surround the tray, is placed upon their knees; and each person, before he begins to eat, says, "In the name of God," or "In the name of God, the Compassionate, the Merciful." The master of the house begins first: if he did not so, some persons would suspect that the food was poisoned. The thumb and two fingers of the right hand serve instead of knives and forks; and it is the usual custom for a person to help himself to a portion of the contents of a dish by drawing it towards the edge, or taking it from the edge, with a morsel of bread, which he eats with it: when he takes too large a portion for a single mouthful, he generally places it on his cake of bread. He takes from any dish that pleases him; and sometimes a host hands a delicate morsel with his fingers to one of his guests. It is not allowable to touch food with the left hand (as it is used for unclean purposes), excepting in a few cases, when both hands are required to divide a joint.

 

Among the more common dishes are the following:—lamb or mutton cut into small pieces, and stewed with various vegetables, and sometimes with peaches, apricots, or jujubes, and sugar; cucumbers or small gourds, or the fruit of the black or white egg-plant, stuffed with rice and minced meat, &c.; vine-leaves or pieces of lettuce-leaf or cabbage-leaf, enclosing a similar composition; small morsels of lamb or mutton, roasted on skewers, and called "kebáb;" fowls simply roasted or boiled, or boned, and stuffed with raisins, pistachio-nuts, crumbled bread, and parsley; and various kinds of pastry, and other sweets. The repast is frequently commenced with soup; and is generally ended with boiled rice, mixed with a little butter, and seasoned with salt and pepper; or after this, is served a water-melon or other fruit, or a bowl of a sweet drink composed of water with raisins, and sometimes other kinds of fruit, boiled in it, and then sugar, and with a little rose-water added to it when cool. The meat, having generally little fat, is cooked with clarified butter, and is so thoroughly done that it is easily divided with the fingers.

 

A whole lamb, stuffed in the same manner as the fowls above mentioned, is not a very uncommon dish; but one more extraordinary, of which 'Abd-El-Laṭeef gives an account as one of the most remarkable that he had seen in Egypt, I am tempted to describe. It was an enormous pie, composed in the following manner:—Thirty pounds of fine flour being kneaded with five pounds and a half of oil of sesame, and divided into two equal portions, one of these was spread upon a round tray of copper, about four spans in diameter. Upon this were placed three lambs, stuffed with pounded meat fried with oil of sesame and ground pistachio-nuts, and various hot aromatics, such as pepper, ginger, cinnamon, mastic, coriander-seed, cumin-seed, cardamom, nut [or nutmeg?], &c. These were then sprinkled with rose-water infused with musk; and upon the lambs, and in the remaining spaces, were placed twenty fowls, twenty chickens, and fifty smaller birds; some of which were baked, and stuffed with eggs; some, stuffed with meat; and some, fried with the juice of sour grapes, or that of limes, or some similar acid. To the above were added a number of small pies; some filled with meat, and others with sugar and sweetmeats; and sometimes, the meat of another lamb, cut into small pieces, and some fried cheese. The whole being piled up in the form of a dome, some rose-water infused with musk and aloes-wood was sprinkled upon it; and the other half of the paste first mentioned was spread over, so as to close the whole: it was then baked, wiped with a sponge, and again sprinkled with rose-water infused with musk.—A dish still more extraordinary will be described in a note on public Royal feasts.

 

With respect to clean and unclean meats, the Muslim is subject to nearly the same laws as the Jew. Swine's flesh, and blood, are especially forbidden to him; but camel's flesh is allowed. The latter, however, being of a coarse nature, is never eaten when any other meat can be obtained, excepting by persons of the lower classes, and by Arabs of the desert. Of fish, almost every kind is eaten (excepting shell-fish), usually fried in oil: of game, little; partly in consequence of frequent doubt whether it have been lawfully killed. The diet consists, in a great measure, of vegetables, and includes a large variety of pastry. A very common kind of pastry is a pancake, which is made very thin, and folded over several times like a napkin; it is saturated with butter, and generally sweetened with honey or sugar; as is also another common kind, which somewhat resembles vermicelli.

 

The usual beverage at meals is water, which is drunk from cooling, porous, earthen bottles, or from cups of brass or other metal: but in the houses of the wealthy, sherbet is sometimes served instead of this, in covered glass cups, each of which contains about three quarters of a pint. The sherbet is composed of water made very sweet with sugar, or with a hard conserve of violets or roses or mulberries, &c. After every time that a person drinks, he says, "Praise be to God;" and each person of the company says to him, "May it be productive of enjoyment:" to which he replies, "May God cause thee to have enjoyment." The Arabs drink little or no water during a meal, but generally take a large draught immediately after. The repast is quickly finished; and each person, as soon as he has done, says, "Praise be to God," or "Praise be to God, the Lord of all creatures." He then washes, in the same manner as before, but more thoroughly; well lathering his beard, and rinsing his mouth.

Note 18. This mode of shewing honour to a meritorious individual, or distinguished guest, which is at least as ancient as the time of Ahasuerus, is still observed in Muslim countries.

 

Note 19. The influence of the stars upon the dispositions and fortunes of mankind is firmly believed by the generality of Muslims, and is often a matter of consideration previously to the uniting of two persons in marriage; though the absurdity of such an opinion is declared in their law.

 

Note 20.—On the Distribution of Virtues and Vices among Mankind. I have heard Arabs confess that their nation possesses nine-tenths of the envy that exists among all mankind collectively; but I have not seen any written authority for this. Ibn-'Abbás assigns nine-tenths of the intrigue or artifice that exists in the world to the Copts; nine-tenths of the perfidy, to the Jews; nine-tenths of the stupidity, to the Maghrabees; nine-tenths of the hardness, to the Turks; and nine-tenths of the bravery, to the Arabs. According to Kaạb-El-Aḥbár, reason and sedition are most peculiar to Syria; plenty and degradation, to Egypt; and misery and health, to the Desert. In another account, faith and modesty are said to be most peculiar to El-Yemen; fortitude and sedition, to Syria; magnificence, or pride, and hypocrisy, to El-'Eráḳ; wealth and degradation, to Egypt; and poverty and misery, to the Desert.—Of women, it is said, by Kaạb-El-Aḥbár, that the best in the world (excepting those of the tribe of Ḳureysh mentioned by the Prophet) are those of El-Baṣrah; and the worst in the world, those of Egypt."

 

Note 21. In the Cairo edition, King Yoonán is made to say, "I should repent after it, as King Sindibád repented of killing the falcon;"—and thus is introduced an indifferent story in the place of that of the Husband and the Parrot; the former story describing a king as having, under an erroneous idea, killed a falcon that had prevented his drinking poison. The latter story I insert in preference, according to the Calcutta edition of the first two hundred nights, and the edition of Breslau.

 

Note 22.—On Miraculously-gifted Birds. An Arab historian would make it to appear, that the intelligence and talent ascribed to this parrot are not nearly so wonderful as those which some birds have been known to display. He mentions a parrot which recited the Soorat Yá-Seen (or 36th chapter of the Ḳur-án); and a raven which recited the Soorat es-Sijdeh (or 32nd chapter), and which, on arriving at the place of prostration (or verse which should be recited with prostration), would perform that action, and say, "My body prostrateth itself to Thee, and my heart confideth in Thee." But these are not the most remarkable cases of the kind. He affirms that there was a parrot in Cairo which recited the Ḳur-án from beginning to end. The Báshà, he says, desiring to try its talent, caused a man to recite a chapter of the Ḳur-án in its presence, and to pass irregularly from one chapter to another, with the view of leading the bird into error: but, instead of this being the result, the parrot corrected him!

 

Note 23. But a few years ago, it was a common custom for an Arab merchant or shopkeeper of the higher class to wear a sword; and this not only during a journey, but also during his ordinary walks or rides. I have seen many persons of this description so armed, and with a pair of pistols stuck in the girdle; though seldom excepting in the former case. A dagger or case-knife is a weapon now more commonly worn by such persons, both at home and abroad.

 

Note 24.—On Hunting and Hawking. Hunting and hawking, which were common and favourite diversions of the Arabs, and especially of their kings and other great men, have now fallen into comparative disuse among this people. They are, however, still frequently practised by the Persians, and in a manner the same as they are generally described in the present work. Sir John Malcolm was informed that these sports were nowhere found in greater perfection than in the neighbourhood of Aboo-Shahr, where he witnessed and took part in them: I shall, therefore, here avail myself of his observations on this subject.

 

"The huntsmen," he says, "proceed to a large plain, or rather desert, near the sea-side: they have hawks and greyhounds; the former carried in the usual manner, on the hand of the huntsman; the latter led in a leash by a horseman, generally the same who carries the hawk. When the antelope is seen, they endeavour to get as near as possible; but the animal, the moment it observes them, goes off at a rate that seems swifter than the wind: the horsemen are instantly at full speed, having slipped the dogs. If it is a single deer, they at the same time fly the hawks; but if a herd, they wait till the dogs have fixed on a particular antelope. The hawks, skimming along near the ground, soon reach the deer, at whose head they pounce in succession, and sometimes with a violence that knocks it over. [They are commonly described as pecking at the poor creature's eyes until they blind it.] At all events, they confuse the animal so much as to stop its speed in such a degree that the dogs can come up with it; and, in an instant, men, horses, dogs, and hawks, surround the unfortunate deer, against which their united efforts have been combined. The part of the chase that surprised me most, was the extraordinary combination of the hawks and the dogs, which throughout seemed to look to each other for aid. This, I was told, was the result of long and skilful training.—The antelope is supposed to be the fleetest quadruped on earth; and the rapidity of the first burst of the chase I have described is astonishing. The run seldom exceeds three or four miles, and often is not half so much. A fawn is an easy victory; the doe often runs a good chase; and the buck is seldom taken. The Arabs are, indeed, afraid to fly their hawks at the latter, as these fine birds, in pouncing, frequently impale themselves on its sharp horns.—The hawks used in this sport are of a species that I have never seen in any other country. This breed, which is called Cherkh, is not large, but of great beauty and symmetry.

 

"Another mode of running down the antelope is practised here, and still more in the interior of Persia. Persons of the highest rank lead their own greyhounds in a long silken leash, which passes through the collar, and is ready to slip the moment the huntsman chooses. The well-trained dog goes alongside the horse, and keeps clear of him when at full speed, and in all kinds of country. When a herd of antelopes is seen, a consultation is held, and the most experienced determine the point towards which they are to be driven. The field (as an English sportsman would term it) then disperse, and, while some drive the herd in the desired direction, those with the dogs take their post on the same line, at the distance of about a mile from each other; one of the worst dogs is then slipped at the herd, and from the moment he singles out an antelope the whole body are in motion. The object of the horsemen who have greyhounds is to intercept its course, and to slip fresh dogs, in succession, at the fatigued animal. In rare instances, the second dog kills. It is generally the third or fourth; and even these, when the deer is strong, and the ground favourable, often fail. This sport, which is very exhilarating, was the delight of the late King of Persia, Ághà Moḥammad Khán, whose taste is inherited by the present sovereign.

 

"The novelty of these amusements interested me, and I was pleased, on accompanying a party to a village, about twenty miles from Aboo-Shahr, to see a species of hawking peculiar, I believe, to the sandy plains of Persia, on which the Ḥobárà, a noble species of bustard, is found on almost bare plains, where it has no shelter but a small shrub called 'geetuck.' When we went in quest of them, we had a party of about twenty, all well mounted. Two kinds of hawks are necessary for this sport; the first, the Cherkh (the same which is flown at the antelope), attacks them on the ground, but will not follow them on the wing; for this reason, the 'Bhyree,' a hawk well known in India, is flown the moment the Ḥobárà rises.—As we rode along in an extended line, the men who carried the Cherkhs every now and then unhooded and held them up, that they might look over the plain. The first Ḥobárà we found afforded us a proof of the astonishing quickness of sight of one of the hawks: he fluttered to be loose, and the man who held him gave him a whoop as he threw him off his hand, and set off at full speed. We all did the same. At first we only saw our hawk skimming over the plain, but soon perceived, at a distance of more than a mile, the beautiful speckled Ḥobárà, with his head erect and wings outspread, running forward to meet his adversary. The Cherkh made several unsuccessful pounces, which were either evaded or repelled by the beak or wings of the Ḥobárà, which at last found an opportunity of rising, when a Bhyree was instantly flown, and the whole party were again at full gallop. We had a flight of more than a mile, when the Ḥobárà alighted, and was killed by another Cherkh, who attacked him on the ground. This bird weighed ten pounds. We killed several others, but were not always successful, having seen our hawks twice completely beaten, during the two days we followed this fine sport."

 

The hunting of the wild ass is another sport of the Persians and Arabs, but one of a more difficult nature. This animal is found in Syria, and in the Nubian deserts, as well as in Arabia and Persia. The more common kinds of game are gazelles, or antelopes, hares, partridges, the species of grouse called "ḳaṭà," quails, wild geese, ducks, &c. Against all of these, the hawk is generally employed, but assisted in the capture of gazelles and hares by dogs. The usual arms of the sportsmen, in the times to which the present work relates, were the bow and arrow, the cross-bow, the spear, the sword, and the mace. When the game is struck down, but not killed, by any weapon, its throat is immediately cut. If merely stunned, and then left to die, its flesh is unlawful food. Some other laws respecting the killing of game have been mentioned in a former note; but one has been there omitted which is worthy of remark, though it is often disregarded; it is, that hunting is allowable only for the purpose of procuring food, or to obtain the skin of an animal, or for the sake of destroying ferocious and dangerous beasts. Amusement is certainly, in general, the main object of the Muslim huntsman, but he does not, with this view, endeavour to prolong the chase; on the contrary, he strives to take the game as quickly as possible; for this purpose, nets are often employed, and the hunting party, forming what is called the circle of the chase (ḥalḳat eṣ-ṣeyd), surround the spot in which the game is found.

 

"On the eastern frontiers of Syria," says Burckhardt, "are several places allotted for the hunting of gazelles: these places are called 'masiade' [more properly, 'maṣyedehs']. An open space in the plain, of about one mile and a half square, is enclosed on three sides by a wall of loose stones, too high for the gazelles to leap over. In different parts of this wall, gaps are purposely left, and near each gap a deep ditch is made on the outside. The enclosed space is situated near some rivulet or spring to which, in summer, the gazelles resort. When the hunting is to begin, many peasants assemble, and watch till they see a herd of gazelles advancing from a distance towards the enclosure, into which they drive them: the gazelles, frightened by the shouts of these people, and the discharge of fire-arms, endeavour to leap over the wall, but can only effect this at the gaps, where they fall into the ditch outside, and are easily taken, sometimes by hundreds. The chief of the herd always leaps first: the others follow him one by one. The gazelles thus taken are immediately killed, and their flesh is sold to the Arabs and neighbouring Felláḥs."

 

Note 25. In the Cairo edition, the word "jezeereh" (an island) is erroneously put for "kharábeh" (a ruin).

 

Note 26. "Ghooleh" is the feminine of "Ghool." The Ghool is a fabulous being, of which some account has been given in No. 21 of the notes to the Introduction.

 

Note 27. This epithet of the Deity appears to be used in preference to others in this instance, in order to imply that God always decrees what is best for a virtuous man, even when the reverse would seem to us to be the case. He is here described as appointing that the sage should die a violent death; but this death, being unmerited, raised him, according to Mohammadan notions, to the rank of a martyr.

 

In the edition from which my translation is chiefly made, four poetical quotations are here inserted on the subject of fate, and the inutility of anxious forebodings. The first of these is as follows:—

"O thou who fearest thy fate, be at ease; commit thine affairs unto Him who spread out the earth.

For what is predestined cannot be cancelled; and thou art secure from every thing that is not predestined."

 

Note 28.—The Fable of the Crocodile. Perhaps the reader may desire to know what is the story which the sage Doobán declined to relate; I will therefore supply the omission as well as my memory will allow me. I have heard this fable differently told by different persons; and it is sometimes spun out to a considerable length; but the principal points of it are these:—A crocodile, having crawled far from the Nile, over a desert tract, found his strength so exhausted by fatigue and thirst, that he despaired of being able to return to the river. While he was in this unhappy state, an Arab with his camel approached him, proceeding in the desired direction; and he appealed to his compassion, entreating that he would bind him on the back of the camel, and so convey him to the Nile, and promising that he would afterwards, in return for this favour, carry him across to the opposite bank. The Arab answered, that he feared the crocodile would, as soon as he was unbound, turn upon him, and devour him; but the monster swore so solemnly that he would gratefully requite the service he requested, that the man was induced to consent; and, making his camel lie down, bound the crocodile firmly upon his back, and brought him to the bank of the river. No sooner, however, was the horrid creature liberated, than, in spite of his vows, he opened his hideous jaws to destroy his benefactor, who, though he eluded this danger, was unable to rescue his camel. At this moment a fox drew near them. The man, accosting this cunning animal, related his tale; and the crocodile urged in his own excuse, that the man had spitefully bound him on the back of the camel in such a manner that he had almost killed him. The fox replied that he could quickly pursue and capture the man, but that he must act fairly, and first see the whole transaction repeated before him. The crocodile, assenting, and submitting to have a noose thrown over his jaws, was again bound on the back of the camel, and taken to the place whence he was brought; and as soon as this was done, the man, by the direction of the fox, holding with one hand the halter of his camel, with the other cut the ropes which secured his burden, and hasted away with his beast, leaving the ungrateful and treacherous monster in the same hopeless state in which he had found him.

 

Note 29. This comparison is perfectly just. My first visit to Egypt was not too late for me to witness such a scene as that which is here alluded to; but now, throughout the Turkish dominions, the officers of government are obliged, more or less, to assimilate their style of dress to that which commonly prevails in Europe; gaudy colours are out of fashion among them, and silk embroidery is generally preferred to gold: in Egypt, however, the dress worn by this class of persons has not been so much altered as in Turkey, still retaining an Oriental character, though wanting the shawl which was wound round the red cap, and formed the turban; while the dress worn by other classes has undergone no change. [This note still applies to the inhabitants of Egypt, with the exception of the Turks, who have very generally adopted the modern Turkish, or semi-European dress.—Ed.]

 

Note 30. This story of the head speaking after it was cut off is not without a parallel in the writings of Arab historians. The head of Sa'eed, the son of Jubeyr, is said to have uttered the words, "There is no deity but God," after it had been severed from his body by order of El-Ḥajjáj, who is related to have killed a hundred and twenty thousand persons of note, besides those whom he slew in war.

 

Note 31. I do not remember to have read or heard the story of Umámeh and 'Átikeh, who, as their names import, were two females.

 

Note 32. The words here quoted are part of the 36th verse of the 17th chapter of the Ḳur-án.

 

Note 33. The title of "Sulṭán" is higher than that of "Melik" (or King): a Sulṭán, properly speaking, being a monarch who has kings or viceroys under his authority.

 

Note 34.—On Koḥl, and the mode of applying it. Koḥl is a black powder, with which most of the Arab, and many other, women blacken the edges of the eyelids. The most common kind is the smoke-black which is produced by burning a kind of frankincense. An inferior kind is the smoke-black produced by burning the shells of almonds. These are believed to be beneficial to the eyes; but are generally used merely for the sake of ornament. Among other kinds which are particularly employed for their beneficial effect upon the eye are several ores of lead, reduced to a fine powder. Antimony is said to have been, in former times, the most esteemed kind of koḥl. The powder is applied by means of a small probe of wood, ivory, or silver, the end of which is moistened, and then dipped in the powder, and drawn along the edges of the eyelids.

 

Note 35. The Koofeeyeh is described in a great Arabic Lexicon (Táj el-'Aroos) as "a thing worn on the head; so called because of its roundness:" and this is the only description of it that I have been able to find. I was told in Cairo, that "koofeeyeh" is the correct appellation of the head-kerchief commonly called "keffeeyeh:" but this is a mistake. The latter is a square kerchief, which is worn on the head, measuring about a yard in each direction, and of various colours, generally a dull, brownish red, bright green, and yellow, composing broad and narrow stripes, and having a deep fringe of strings and tassels along two opposite edges. The most common kind is entirely of cotton; another, of cotton interwoven with silk; and a third, of silk interwoven with gold. It is now chiefly worn by the Wahhábees and several tribes of Bedawees; but the former wear only the first kind, as they hold articles of dress composed wholly or partly of silk or gold to be unlawful. In former times it was in common use among the inhabitants of the towns. It is mostly worn by men, and is doubled diagonally, and placed over the cap in such a manner that the two corners which are folded together hang down the back; and the other two corners, in front. A piece of woollen rope, or a strip of rag, or a turban, is generally wound round it; and the corners, or those only which usually hang down in front, are sometimes turned up, and tucked within the upper edge of the turban. The inhabitants of the towns usually wear the turban over the keffeeyeh. Burckhardt, who calls this head-kerchief "keffie," mentions, that the Bedawees of Mekkeh and El-Yemen tie over it, instead of the woollen rope which is used by the Northern Bedawees, "a circle made of wax, tar, and butter, strongly kneaded together: this," he adds, "is pressed down to the middle of the head, and looks like the airy crown of a saint. It is about the thickness of a finger; and they take it off very frequently to press it between their hands, so that its shape may be preserved." The better kinds of keffeeyeh above mentioned are worn by some of the Turks, but not in the Arab manner; being wound tight round the cap.

 

Note 36.—Anecdote of a Miraculous Fish. This story of the miraculous fish reminds me of one of a similar kind which is related as authentic. A certain just judge of the Israelites, in the time of Solomon, had a wife who, every time that she brought him his food, used to ejaculate a prayer that disgrace might befall every unfaithful wife. One day, this woman having placed before her husband a fried fish, and repeated her usual ejaculation, the fish leaped from the dish, and fell upon the floor. This happened three times; and, in consequence of a suspicion expressed by a devotee, who was consulted respecting the meaning of this strange event, the judge discovered that a supposed maid, whom he had purchased as a slave, was a disguised man.

 

Note 37. This comparison is not intended to be understood in its literal sense, for the smallest of the tribe of 'Ád is said to have been sixty cubits high: the largest, a hundred! The tribe of 'Ád were a race of ancient Arabs, who, according to the Ḳur-án and Arab historians, were destroyed by a suffocating wind, for their infidelity, after their rejection of the admonitions of the prophet Hood.

 

Note 38. The Arabs generally calculate distances by time. The average distance of a day's journey is from twenty to twenty-five miles; the former being the usual rate of caravan-travelling.

 

Note 39.—On the Privacy of Arab Dwellings. In a palace, or large house, there is generally a wide bench of stone, or a wooden couch, within the outer door, for the accommodation of the door-keeper and other servants. The entrance-passage leads to an open court, and, for the sake of preventing persons at the entrance, or a little within it, from seeing into the court, it usually has two turnings. We may, therefore, understand the motive of the King in seating himself in the place here described to have been a desire that he might not, if discovered, be supposed to be prying impertinently into the interior of the palace. Respect for the privacy of another's house is a point that is deemed of so much importance that it is insisted upon in the Ḳur-án, in these words:—"O ye who have become believers, enter not any houses, besides your own houses, until ye shall have asked leave, and saluted their inhabitants; this will be better for you: peradventure ye will be admonished. And if ye find not in them any person, enter them not, until leave be granted you; and if it be said unto you, Return, then do ye return; this will be more decent for you; and God knoweth what ye do. But it shall be no crime in you that ye enter uninhabited houses wherein ye may find a convenience. When a visiter finds the door open, and no servant below, he usually claps his hands as a signal for some person to come to him; striking the palm of his left hand with the fingers of the right: and even when leave has been granted him to enter, it is customary for him, when he has to ascend to an upper apartment, to repeat several times some ejaculation, such as "Permission!" or, "O Protector!" (that is, "O protecting God!"), as he goes up, in order that any female of the family, who may chance to be in the way, may have notice of his approach, and either retire or veil herself. Sometimes the servant who precedes him does this in his stead.

 

Note 40. These verses are translated from the Calcutta edition of the first two hundred nights, as more apposite than those which are inserted in their place in the edition of Cairo.

 

Note 41. That the reader may not form wrong conceptions of the characters of many persons portrayed in this work, it is necessary to observe, that weeping is not regarded by the Arabs as an evidence of an effeminate disposition, or inconsistent with even a heroic mind; though the Muslims in general are remarkable for the calmness with which they endure the heaviest afflictions.

 

Note 42. It is, perhaps, unnecessary to mention, that it is a common custom of the Orientals, as of other natives of warm climates, to take a nap in the afternoon. A tradesman is not unfrequently seen enjoying this luxury in his shop, and seldom, excepting in this case, is it considered allowable to wake a person.

 

Note 43.—Description of Arab Fans. The kind of fan most commonly used by the Arabs has the form of a small flag. The flap, which is about six or seven inches in width, and somewhat more in length, is composed of split palm-leaves of various colours, or some plain and others coloured, neatly plaited or woven together. The handle is a piece of palm-stick, about twice the length of the flap. This fan is used by men as well as women, and for the double purpose of moderating the heat and repelling the flies, which, in warm weather, are excessively annoying. It is more effective than the ordinary European fan, and requires less exertion. Arabian fans of the kind here described, brought from Mekkeh to Cairo as articles of merchandise, may be purchased in the latter city for a sum less than a penny each; they are mostly made in the H[.]ejáz. Another kind of fan, generally composed of black ostrich-feathers, of large dimensions, and ornamented with a small piece of looking-glass on the lower part of the front, is often used by the Arabs. A kind of fly-whisk made of palm-leaves is also in very general use. A servant or slave is often employed to wave it over the master or mistress during a meal or an afternoon nap.

 

Note 44. Mes'oodeh is the feminine of Mes'ood, a name before explained, as signifying "happy," or "made happy."

 

Note 45. The word which I have here rendered "wine" (namely, "sharáb") is applied to any drink, and particularly to a sweet beverage; but, in the present case, the context shews that its signification is that which I have given it. The description of a carousal in the next chapter will present a more fit occasion for my considering at large the custom of drinking wine as existing among the Arabs.

 

Note 46.—On the Use of Hemp to induce Intoxication. The name of "benj," or "beng," is now, and, I believe, generally, given to henbane; but El-Ḳazweenee states that the leaves of the garden hemp (ḳinneb bustánee, or shahdánaj,) are the benj which, when eaten, disorders the reason. This is an important confirmation of De Sacy's opinion respecting the derivation of the appellation of "Assassins" from Ḥashshásheen (hemp-eaters, or persons who intoxicate themselves with hemp); as the sect which we call "Assassins" are expressly said by the Arabs to have made frequent use of benj. To this subject I shall have occasion to revert. I need only add here, that the custom of using benj, and other narcotics, for purposes similar to that described in this tale, is said to be not very unfrequently practised in the present day; but as many Arab husbands are extremely suspicious of the character of women in general, perhaps there is but little ground for this assertion.

 

Note 47. Most Eastern cities and towns are partly or wholly surrounded by mounds of rubbish, close to the walls; and upon these mounds are thrown the carcasses of camels, horses, and other beasts, to be devoured by dogs and vultures. Immense mounds of this unsightly description entirely surrounded the city of Cairo; but those which extended along its western side, and, in a great measure, screened it from the view of persons approaching from the Nile, have lately been removed by order of the present Báshà of Egypt. [This note was written in the year 1838, in the time of Moḥammad 'Alee.—Ed.]

 

Note 48. "Ḳubbeh" generally signifies either a dome or a cupola, or a building or apartment surmounted by a dome. In the present instance it is to be understood in the latter sense. It is also applied to a closet, and to a tent.

 

Note 49. "Ḳáf" is generally to be understood, as it is in the present case; to signify the chain of mountains believed, by the Muslims, to encircle our earth, as mentioned in a former note. It is also the name of the chain of Caucasus, and hence it has been supposed that the fable respecting the mountains before mentioned, originated from an early idea that the chain of Caucasus was the limit of the habitable earth; but it is possible that the latter mountains may have derived their name from an imaginary resemblance to the former.

 

Note 50. Rats, though unlawful food to the Muslim, are occasionally eaten by many of the peasants of the province of Lower Egypt called El-Boḥeyreh, on the west of the western branch of the Nile. The extraordinary abundance of these animals, and mice, throughout Egypt, gave rise to an absurd fable, which is related by Diodorus Siculus as a matter worthy of serious consideration:—that these creatures are generated from the alluvial soil deposited by the Nile. The inundation drives many of them from the fields to the houses and deserts, and destroys the rest; but soon after the waters have subsided, vast numbers of them are seen again, taking refuge in the deep clefts of the parched soil.

 

Note 51.—On the Beverage called Booẓah. Booẓah, or boozeh, is a favourite beverage of the boatmen, and other persons of the lower class, in Egypt; and more especially of the Nubians and negroes; as it was, according to Herodotus and other writers, of the ancient Egyptians. It is an intoxicating liquor, a kind of beer, most commonly prepared from barley-bread, crumbled, mixed with water, strained, and left to ferment. It is also prepared from wheat and from millet in the same manner. The account of Herodotus has been confirmed by the discovery of large jars, containing the dregs of the barley-beer in ancient tombs at Thebes.

 

Note 52.—On the Apparel, &c., of Mourning. The wearing of mourning appears to have been a custom of both sexes among the Arabs in earlier times, for the black clothing which distinguished the 'Abbásee Khaleefehs and their officers was originally assumed in testimony of grief for the death of the Imám Ibráheem Ibn-Moḥammad. It has, however, ceased to be worn by men, as indicating a want of resignation to the decrees of Providence, and is only assumed by women on the occasion of the death of a husband or near relation, and not for an elderly person. In the former cases they dye their shirts, head-veils, face-veils, and handkerchiefs, of a blue or almost black colour, with indigo; and sometimes, with the same dye, stain their hands and arms as high as the elbows, and smear the walls of their apartments. They generally abstain from wearing any article of dress of a bright colour, leave their hair unbraided, and deck themselves with few or no ornaments. They also cease to make use of perfumes, koḥl, and ḥennà; and often turn upside-down the carpets, mats, cushions, and coverings of the deewáns.

 

Note 53. "Houses of Lamentations," erected in burial-grounds for the accommodation of ladies on the occasions of their visiting the tombs of their relations, have been mentioned in a former note respecting the two grand annual festivals.

 

Note 54. The kind of tomb here alluded to is generally a square building crowned by a dome.

 

Note 55. This passage deserves particular notice, as being one of those which assist us to form some opinion respecting the period when the present work, in the states in which it is known to us, was composed or compiled or remodelled. It is the same in all the copies of the original work that I have seen, and bears strong evidence of having been written subsequently to the commencement of the eighth century of the Flight, or fourteenth of our era, at which period, it appears, the Christians and Jews were first compelled to distinguish themselves by wearing, respectively, blue and yellow turbans, in accordance with an order issued by the Sultán of Egypt, Moḥammad Ibn-Kala-oon. Thus the white turban became peculiar to the Muslims.—An eminent German critic has been unfortunate in selecting the incident of the four fish as affording an argument in favour of his opinion that the Tales of a Thousand and One Nights are of Indian origin, on the mere ground that the same word (varna) is used in Sanscrit to signify both "colour" and "caste."

 

Note 56. The Muslims often implore the intercession of their prophet, and of various members of his family and other holy persons, though their ordinary prayers are addressed solely to God. The regard which they pay to their reputed saints, both living and deceased, as mediators, is one of the heresies which the Wahhábees most vehemently condemn.

 

Note 57. This verse, translated from my usual prototype, the Cairo edition, is there followed by another, which I omit as being inapposite.

 

Note 58. In the first of the notes to the Introduction, I have mentioned that it is a general custom of the Muslims to repeat this phrase, "In the name of God!" on commencing every lawful action that is of any importance; it is, therefore, here employed, as it is in many similar cases, to express a readiness to do what is commanded or requested; and is equivalent to saying, "I this instant begin to execute thy orders."

 

Note 59. The condition and offices of memlooks, who are male white slaves, have been mentioned in the thirteenth note to the first chapter.

 

Note 60. Eastern histories present numerous instances of marriages as unequal as those here related; the reader, therefore, must not regard this part of the story as inconsistent.

 

 

➖➖➖