Les marchands ambulants et les cris de la Rue à Hanoi (Gánh hàng rong và tiếng rao trên đường Phố Hà Nội) - École Française d'Extrême-Orient (Viện Viễn Đông Bác cổ)

2021-07-10 

Les marchands ambulants et les cris de la Rue à Hanoi

-

Gánh hàng rong và tiếng rao trên đường Phố Hà Nội

École Française d'Extrême-Orient

-

Tư liệu của Viện Viễn Đông Bác cổ (École Française d'Extrême-Orient).

Bộ tranh phác họa về “Gánh hàng rong và tiếng rao trên phố Hà Nội” vào thời gian đầu thế kỷ 20. Bộ tranh này được xuất bản năm 1929.

Lời tựa:

“Tiểu thuyết chiều thứ Bảy” tuần này xin giới thiệu một tư liệu tàng thư của Viện Viễn Đông Bác cổ (École Française d'Extrême-Orient - EFEO). Tư liệu này gồm 37 phác họa (croquis). Các phác họa này do sinh viên Trường Mỹ thuật Đông Dương (École des beaux-arts de l'Indochine) vẽ, giáo sư Ferdinand de Fénis viết lời và các nốt nhạc mô phỏng lại tiếng rao trên đường phố Hà Nội cách đây khoảng 100 năm. Tư liệu có tiêu đề tiếng Pháp là “Les marchands ambulants et les cris de la Rue à Hanoi” – tạm dịch sang tiếng Việt: “Gánh hàng rong và tiếng rao trên Phố Hà Nội”. Chú ý từ Rue viết hoa, trong nguyên bản.

Để anh/chị xem được bản gốc, tôi trình bày lần lượt 37 phác họa theo đúng thứ tự của tài liệu xuất bản năm 1929. Dưới mỗi tranh phác họa, tôi đã cố gắng đọc bản viết tay của giáo sư Fénis và chép lại. Xin nhờ các anh/chị quen với chữ viết tay của người Pháp góp ý, sửa đổi cho chính xác. Tôi để nguyên bản tiếng Pháp, không dịch, trừ phần “lời tựa”. Anh/chị lưu ý rằng phần dịch “lời tựa” chỉ là để anh/chị tham khảo, nếu cần.

Xin có một vài nhận xét mang tính chất cá nhân. Đối với anh/chị nào không muốn bị ảnh hưởng bởi các nhận xét, bình luận có thể mang tính chủ quan hoặc phiến diện thì anh/chị vui lòng bỏ qua đoạn sau và xem trực tiếp bộ tranh phác họa.

~

Xem các bản vẽ phác họa của tư liệu này làm chúng ta liên tưởng đến phố Hà Nội xưa. Hẳn sẽ gây cho chúng ta không ít tò mò về hình ảnh Hà Nội cách đây 100 năm. Tranh vẽ về đời sống thực. Thiếu nữ xinh đẹp rao bán dâu ở phố Tây lúc 10 giờ sáng (bức họa số 05)/ mâm bày bán bánh giò, bánh dầy và cảnh chờ mua ở bức họa 06/ hai cháu nhỏ đang chờ mua “se cấu” (kem va-ni) – ngôn ngữ Việt hóa của người Tàu xưa (bức họa 07)/ cảnh một chị với đôi quang gánh bán bánh cốm, bánh chưng (viết là “trưng” trong bản vẽ) - bức họa số 08/ gánh phở (được anh Trần Hữu Nam đặt tên là phở Hà Nội version 1.0) gồm một đầu là nồi nước lèo sôi sùng sục kèm thịt bò thái + phổi bò, một đầu là bát, đũa, thìa, … (bức họa số 09). Bức họa cũng phân biệt phở người Tàu bán không dùng  bánh phở mà dùng miến (bức họa số 10)/ Cảnh một người đàn ông đang rao “Chum chậu bát sứ vỡ hàn không?” – bức họa 11/Lời rao tương tự ở bức họa 12 là “Ai giẻ rách sắt vụn bán không nà-o”/ Hay cảnh gọi thay thùng vệ sinh vào lúc 2-3 giờ sáng ở bức họa số 13/ Cảnh một cậu bé rao bán bánh mỳ “Ai bánh tây --- ra mu-a” ở bức họa số 14/ Rồi rao bán nước vối, hút thuốc điếu ở bức họa số 15… Nhiều nữa. Anh/chị phải xem, đọc lời văn và nếu biết đọc nốt nhạc nữa thì tuyệt! Được như vậy, lúc đó anh/chị sẽ cảm nhận, sẽ sống lại thời cách đây 100 năm! Anh/chị có cơ hội để viễn du về quá khứ. 😊

Một loại hình sinh hoạt trên đường phố được lưu lại bằng tranh, bằng lời, bằng nốt nhạc. Hà Nội xưa gắn liền với hàng rong, rất thích hợp với kiến trúc nhà thấp tầng, phố nhỏ – “Ngõ nhỏ phố nhỏ, nhà tôi ở đó” (nhạc sỹ Lê Vinh). À, mà quên. Ngày 16/12/2020, UNESCO công bố quyết định ghi Văn hóa bán hàng rong của Singapore vào danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể của nhân loại, sau hai năm quốc gia này trình đề cử! Nhưng thôi. Hà Nội cũng chả cần phải nhọc công đến như thế. Cuộc sống vốn nó phải tự nhiên, chứ cứ ép vào danh nọ, hiệu kia làm gì.

Lại có đôi lời bình về cách ghi chép “lịch sử văn hóa” của người Pháp. Cách đây 100 năm chưa có Internet, chưa có mạng xã hội. Máy ảnh rất hiếm, chưa thể có thứ xa xỉ như quay phim. Cách ghi lại cảnh “bán hàng rong” của giáo sư Fénis và tập thể sinh viên Trường Mỹ thuật Đông Dương quả là quá độc đáo. Chúng ta ai cũng biết rằng thế hệ sinh viên Trường Mỹ thuật Đông Dương về sau đều trở thành các họa sỹ tài hoa. Họ đã cùng tạo ra bức tranh “bán hàng rong” ở Hà Nội kèm theo nhạc! Cứ cho là như bây giờ chúng ta có đủ smartphone, máy quay phim loại hiện đại đi, liệu chúng ta có làm được một tư liệu cô đọng như họ đã làm cách đây 100 năm không? Cũng phải nói rằng tranh phác họa có tính ước lệ rất cao, truyền tải nhiều thông tin mà không có bất cứ phương tiện nào khác có thể làm được. Giả thiết thiết rằng nếu chúng ta có chụp ảnh, quay phim đời sống thật thì chúng ta cũng chỉ mới ghi lại được một “nhát cắt” của thời gian. Đành rằng có được một tư liệu như vậy cũng rất quý nhưng khó lòng tích hợp được cảnh mưu sinh, nét văn hóa của một quãng thời gian hàng chục năm. Bộ tranh phác họa này hình như làm được việc đó. 😊

~

(01)

Inv. EFEO, Paris N^o 23577 – F3021 – BIBLIOTEQUE | ÉCOLE FRANÇAISE D’EXTRÊME – ORIENT | Inv. n^o 386

Les marchands ambulants et les cris de la Rue à Hanoi

Texte, musiques, croquis et commentaires culinaires par

Les Elèves de l'École des Beaux Arts de L'Indochine et F. de Fénis (Ferdinand de Fénis – professeur de l’Ecole des Beaux Arts de L’Indochine)

 

REVUE INDOCHINOISE

 

Georges Tajasques

(02)

Avant-propos

Bien que je ne sois pas un grand amateur de boissons fortes, j’ai toujours beaucoup prisé la manière d’Alphonse Allais ⁽¹⁾ qui a su agrémenter l’histoire de son célèbre Captain Cap ⁽²⁾ de nombreuses recettes de cocktails.

En effet, la littérature par elle-même est insipide; il semble donc que, lorsque, poussé par un démon incongru, un auteur se laisse aller à écrire, il devrait du moins chercher à se faire pardonner cette impertinence par une abondante illustration.

Ce n'est pas même assez, j'imagine, que de récréer le lecteur par quelques agréables dessins qui charment sa vue.

Et son oreille, pendant ce temps, restera-t-elle inoccupée?

Mieux encore: que sera-ce que tout cela si l’eau ne lui vient à la bouche en lisant, et si son goût et son odorat ne sont en même temps sollicités?

Tels sont les grands principes que les auteurs de cet album ont eus présents à l’esprit en le composant.

-

Dịch

Lời tựa

Mặc dù tôi không phải là người đam mê đồ uống bia rượu, nhưng tôi luôn ngưỡng mộ phong cách của Alphonse Allais, người biết cách tô điểm câu chuyện về Thuyền trưởng Cap (Captain Cap) nổi tiếng của mình bằng nhiều công thức pha chế cocktail.

Thật vậy, bản chất của chữ nghĩa, tự nó là vô vị; vì vậy, dường như, khi bị thúc đẩy bởi một ma lực phi thường nào đó, tác giả bài viết, khi lời văn dạt dào tuôn ra, ít nhất tự cho phép mình bổ sung vào sự vô vị và thiếu hoàn hảo đó bằng những minh họa theo nhiều cách khác nhau.

Không thể gọi là đầy đủ được, tôi hình dung ra như thế, nếu chỉ tái tạo một vài phác họa nhằm làm hài lòng thị giác của độc giả.

Thế còn thính giác thì sao? Chả nhẽ đôi tai của độc giả lại chịu sự cô đơn khi đôi mắt của độc giả miệt mài với văn tự và phác họa!

Thật tuyệt vời biết nhường nào nếu tác phẩm làm cho độc giả chảy nước miếng cùng với hương vị và mùi thơm lan tỏa khi lần theo từng trang sách?

Đó là những nguyên lý cơ bản mà các tác giả đã áp dụng trong sáng tạo ra cuốn album nghệ thuật này.

 

(03)

 

Voilà pourquoi nous avons écrit cet album.

On n'y trouvera notes en musique que les cris qui se développent en une véritable mélodie. Pour les autres, trop brefs ou trop peu rythmés, la notation musicale n’eût rien ajouté au dessin et à sa legende.

Les auteurs.

Dịch

Đó là lý do tại sao chúng tôi tạo ra cuốn album này.

Khi cần thiết, cuốn album thể hiện tiếng rao hàng bằng những nốt nhạc để biến tiếng rao thành một giai điệu thực thụ. Đối với những bức họa khác, do tiếng rao ngắn hoặc ít nhịp điệu, chúng tôi chủ động không thêm ký hiệu âm nhạc vào phác họa, giữ nguyên bản vẽ và thuyết minh.

Các tác giả.

 

(04)

 

Puisse le lecteur qui le feillettera se sentir agréablement chatouillé dans ses diverses papilles, cônes, bâtonnets et autres stratagèmes sensoriels. Sa joie de vivre, en sera augmentée d'autant.

La pâtisserie annamite mérite par sa variété qu’on s’y arrête plus qu’on ne le fait d’ordinaire.

Je sais bien qu'elle a contre elle sa réputation de saleté. Mais il faut vraiment avoir un esprit bien futile et bien tatillon pour s’arrêter à une objection pareille alors qu’on voit en France même les pâtissiers vaselines leurs gateaux pour en retarder la putréfaction jusqu’aux extrêmes limites du possible, et nos bons domestiques se venger à leur façon, sur la crème Chantilly, - c’est-à-dire d’une façon répugnante – d’une observation de leur maître qui leur a déplu.

Les cris à la rue, à Hanoi, sont en majeure partie, comme on pourra s’en convaincre, consacrés à la pâtisserie.

Nous n’avons pas négligé les autres.

Le souvenir qu’on conserve d’une ville dans laquelle on a séjourné lontemps est fait un peu de ses monuments, beaucoup du timbre de ses cloches et ses bruits de la rue, ainsi que des bonnes choses du terroir qu’on y a mangées.

-

(05)

La petite marchande de mûres sauvages passe vers 10h du matin et offre sa marchandise aux boys et aux coolies du quartier européen.

Goûtent-ils comme il convient le charme mélancolique du chant qui sort de la petite bouche rieuse?

-

Ai giâu chín – của nhà ra mu-a

Ai giâu chín – của nhà ra mu-a

(06)

Bánh giò: gâteau au pâté de viande

Bánh dầy: gâteau au riz gluant

 

(07)

Se cấu: Crême à la vanille

 

Le marchand chinois qui vend ces sorbets porte avec lui une petite sorbetière à main ou traîne une petite voiture blanche à filets bleus.

(08)

Le bánh cốm est un gâteau de forme carrée qui se vend enveloppé d’une feuille de bananier ficelée d’un brin de bambou.

Il est fait de riz vert grillé et sucré fourré d’une pâte de haricot également sucrée.

 

Ai bánh trưng bánh cốm ra mua

Qui gâteau de riz gluant - gâteau de riz vert - sort acheter

 

(09)

 

L’annamite qui vend cette soupe aux poumons ou aux bols morceaux de boeuf dans les rues porte accrochés à un fléau: derrière, un fourneau où mijote la soupe en question; devant, une étagère renfermant les accessoires du service.

Le Chinois, avec un appareil analogue vend une soupe au bouillon au vermicelle et au boeuf qu’il annonce d’un cri analogue.

 

(10)

Le marchand ambulant chinois qui colporte cette nourriture tient en équilibre aux deux bouts son fléau fourneau et marmite d’un côté, objets de service et d’assaisonnement de l’autre.

 

(11)

Chum chậu bát sứ vỡ hàn không

Jarres cuvettes tasses en porcelaine cassées à réparer?

-

C'est – ici comme là bas – le “raccommodeur de faïence et de porcelaine”.

 

(12)

Voici donc l’equivalent de notre marchand de chiffons ferraille à vendre et ce n’est vraiment pas la peine de faire la moitié du tour de la terre pour le retrouver, lui et son collègue, le raccommodeur de faïence et de porcelaine!

-

Ai giẻ rách sắt vụn bán không nà-o

Qui étoffes déchivés morceaux de fer vendre?

 

(13)

Cri qu'on entend entre 2 et 3 heures du matin à la porte des maisons qui n’ont pas le tout à l’égout.

Le bonhomme sordide qui pousse ce cri porte aux deux bouts de son fléau deux tinettes et une voiture le suit, cahotante et malodorante, dans la nuit.

-

Mở cửa thay thùng nhé!

Ouvre la porte que je change les tinettes Hé!

 

(14)

Gamin portant des petits pains dans un panier rond de bambou recouvert d’un linge.

Le petit pain est considéré par les Annamites comme une friandise et mangé seul à l’égal d’un gâteau.

Ai bánh tây --- ra mu-a

Qui du pain d'occident sort acheter?

(15)

Nước vối nóng ăn thuốc không

Eau thé chaud fumer tabac?

-

Très jeunes garçons portant un pot de thé, une soucoupe et une pipe primitive en bambou.

Pour 2 sapèques, ⁽³⁾ pendant les chaleurs, on peut boire, une soucoupe pleine de thé et tirer une bouffée de la pipe.

Pour 1 sapèque, on n'a droit qu'à une demi-soucoupe.

 

(16)

Ai mí a ngô rang hạt dẻ mua

Qui canne à sucre, maïs grillé, châtaignes achète?

 

(17)

Cette marchande, outre ses bâtons de canne de sucre et de minuscules châtaignes, vend encore des épis de maïs non murs et passés au feu.

 

(18)

 

(19)

Ai bánh cuốn ra mua?

Qui gâteau à la graisse sort acheter?

 

(20)

Ai cháo đậu xanh ra mua

Qui soupe aux haricots verts sort acheter

-

Ai cháo đậu xanh chè đậu đen ra mu-a

 

(21)

Le bánh quốn est une feuille de pâte de riz roulée renfermant un peu de viande de porc à la graisse et à l’oignon.

 

(22)

Le petit marchand de bonbons à la graine de sésame en forme de rondelles larges comme des pièces de vingt cents.

Il porte sa marchandise dans une simple boite de biscuits en fer blanc.

-

Ai mua bánh ---------- vừng không | Ai mua bánh

vừng ---------- không | Ai mua bánh vừng ---------- không

(23)

Lô bay phan (tiếng Tàu?)

Riz gluant et saucisse de chien (Cơm nếp và dồi chó?)

 

(24)

(Bánh) giò – bánh dầy

(Pain et) Pâté – pain au riz gluant

 

(25)

Voici un cri bien simple bien caractéristique et très fréquemment entendu qui fait pour ainsi dire, partie du paysagé avec celui du marchand de petits pains et celui du marchand de canne à sucre.

La denrée qu’il annonce est exquise. Elle consiste en un sirop parfumé à la fleur de pamplemoussier dans lequel nagent des graines de lotus cuites ayant le goût de châtaignes.

-

Tre hạt sen

Sirop aux graines de lotus

 

(26)

 

Ai mí-a ra mu-a

Qui canne à sucre sort acheter?

 

(27)

Ai bánh tây ra mua | Ai bánh tây ra mua

 

(28)

Des gamins portent dans l’eternel panier sur leur tête, des tiges de canne à sucre d’une coudée environ de longeur qu’une fois écorcées les coolies de la rue et les enfants mâchent à qui mieux mieux.

La moelle sucée et machée, recrachée par l’amateur forrme autour de lui un semis de detritées blanc sur lequel s'actionnent les mouches.

 

(29)

La marchande ou plutôt l'acheteuse de verre cassé porte sur son épaule un fléau aux deux bouts duquel sont suspendus deux paniers de bambou ronds recouverts de deux paniers plats en guise de couvercles.

Dans ces différents récipients elle met la verre cassé, les plumes de canard, les veilles boites à thé, les vieux souliers et les cheveux emmêlés qui sont les objets courants de son commerce, ainsi qu’en font foi les variantes suivantes de la chanson chantée par elle ou ses cogénères:

Ai có chai cốc vỡ bán không

Qui a bouteilles verres cassés à vendre?

 

(30)

Ai kẹo vừng, kẹo lạc, kẹo bột, trám, ô mai ra mua

 

(31)

Ai lạc rang ra mua

Qui cacahuètes sort acheter?

 

(32)

Ai nem sốt mua

Qui nem chauds achète?

-

Ai nem mua

Qui achète des nem?

 

(33)

Ces friandises, ces sucreries sont exposées dans un eventaire qu’un gamin porte sur le ventre et qui est en outre muni de pieds pliants permettant de le poser dans les carrefours au moment de la sortie dé écoles.

Le kẹo vừng est une petite rondelle de pâté sucrée recouverte de graines de sésame.

Le kẹo lạc est un nougat aux cacahuètes.

Le kẹo bột est un petit gâteau à la farine de riz et au sucre avec de la guimauve.

Le Trám est un fruit en forme de grosse olive violacée que l’one mange cuit ou confit.

Le ô mai est tantôt un fruit tout entier d’abricot salé et seché, tantôt un bonbon à la réglisse et au gingembre ayant la forme d’une rondelle contenant en son centre un noyau d’abricot cassé dont l’amande mêle sa saveur amère et parfumée à celle des deux autres ingrédients.

On vend aussi parfois sous ce nom un petit cornet de papier.

 

(34)

Le petit crieur de journaux.

-

Trung bắc thực nghiệp khai hỏa

 

(35)

Marchand des serviettes.

-

Ach ter den-telles Madame?

 

(36)

Et pour finir, le marchand de pétrole. Il ne dit rien. Sa sonnette parle pour lui.

 

(37)

Georges Tajasques

-

Les marchands ambulants et les cris de la Rue à Hanoi

 

--------

Chú thích:

(1)       Nguồn: https://fr.wikipedia.org/wiki/Alphonse_Allais

Alphonse Allais, né le 20 octobre 1854 à Honfleur et mort le 28 octobre 1905 à Paris est un journaliste, écrivain et humoriste français.

Célèbre à la Belle Époque, reconnu pour sa plume acerbe et son humour absurde, il est notamment renommé pour ses calembours et ses vers holorimes. Il est parfois considéré comme l'un des plus grands conteurs de langue française.

(2)       Le Captain Cap: ses aventures, ses idées, ses breuvages (55 chroniques dont 32 inédites. Rééditions: La Renaissance du Livre, 1920. Les éditions du Mouflon, 1943. Le Livre-Club du Libraire, 1961. Pauvert, 1963. UGE/10-18, 1963. Centro Editor de América Latina, Buenos Aires, 1972, Garnier Frères, 1978. UGE/10-18, 1985, 1993. La Table Ronde, 1997. Barbès, 2009. Editorial Berenice, 2011. Black Cat Books, 4 vol., 2013, 2014), Paris, Félix Juven, coll. « Collection dorée », 1902, 283 p.

(3)       Sapèque:

Tiền Đông Dương được chia thành các đơn vị piastre, cent/centime và sapèque. Một piastre bằng 100 cent. Một cent lại bằng 2-6 sapèque tùy theo triều đại. Theo tỷ lệ đó thì một đồng bạc Đông Dương có giá trị từ 200 đến 600 đồng tiền cổ truyền của người Việt.[2] Mặt trước của các tờ tiền giấy hoặc tiền kim loại ghi bằng tiếng Pháp. Mặt sau ghi bằng chữ Hán, chữ Quốc ngữ, chữ Lào và chữ Khmer, song cũng có lúc chỉ ghi chữ Pháp.

Piastre phiên dịch sang chữ Hán thành 元 (nguyên); thông dụng gọi là đồng, hoặc đồng bạc hay thậm chí ngắn gọn là bạc (khi tiền Đông Dương còn theo chế độ bản vị bạc cho đến tháng 5 năm 1930), hoặc đồng vàng (khi tiền Đông Dương theo chế độ bản vị vàng từ tháng 5 năm 1930 về sau). Cent tức sou khi phiên âm sang chữ quốc ngữ thành xu. Người Việt Nam còn có thói quen gọi các tiền mệnh giá hàng chục xu trở lên là cắc (gọi chệch từ âm giác của chữ Hán 角). Về sau, người Pháp viết chính thức bằng chữ quốc ngữ là hào và bằng chữ Hán là 毛 (mao). Sapèque tục gọi là đồng kẽm hay đồng điếu là đơn vị có giá trị nhỏ nhất.

➖➖➖